Atli Harðarson

Á blaðsíðu 12 í Morgunblaðinu í dag er athyglisverð fréttaskýring um skólamál eftir Steinþór Guðbjartsson.

Steinþór minnir þar á að íslenskir grunnskólar eru einhverjir þeir dýrustu í heimi. Hvert námsár kostar um 1.150 þúsund. Ef marka má Pisa-kannanir er námsárangur þó ekki nema rétt í meðallagi í samanburði við önnur lönd.

Þrátt fyrir þennan mikla kostnað eru laun grunnskólakennara fremur lág hér á landi. Samkvæmt frétt sem birtist á vef Hagstofu Íslands 8. september 2009 eru grunnlaun kennara sem hlutfall af landsframleiðslu næstlægst hér af öllum löndum í OECD. Mikill kostnaður við grunnskólahald hér er ekki vegna þess að kennarar og aðrir starfsmenn fái há laun heldur vegna þess hvað þeir eru margir.

Skólarnir eru, samkvæmt því sem Steinþór segir, með um 11,5 starfsmenn á hverja 100 nemendur. Árið 2000 voru hins vegar aðeins 8,7 starfsmenn á hverja 100 nemendur í grunnskólum landsins.

Fjölgun starfsmanna og aukinn kostnaður við skólahald undanfarinn áratug vekja grunsemdir um að skólastefnan sem fylgt er sé komin í ógöngur. Getur hugsast að hún einkennist af skriffinnskulegum þankagangi sem gerir nánast sjálfkrafa ráð fyrir að ef eitthvað virkar ekki þá þá þurfi að gera meira af því sama? Um þetta fjallaði ég, á þessu bloggi, fyrir tveim árum síðan og sagði þá meðal annars að augljósasti vandi skólakerfisins væri að það reyndi að gera of mikið en ekki of lítið.

Nú er ef til vill lag að vinda ofan af vitleysunni vegna þess að það eru einfaldlega ekki til peningar handa þeim sem vilja leysa öll vandamál með því að gera meira í staðinn fyrir að gera eitthvað annað.

Sjálfur held ég enn að hluti vandans hér á landi sé að skólarnir reyna að kenna nemendum fleira en raunhæft getur talist. En þetta er trúlega ekki öll skýringin. Sennilega er hluti hennar að í stefnunni sem grunnskólar fylgja skortir á að eðlilegt jafnvægi sé milli tvenns konar sjónarmiða: Hér hef ég annars vegar í huga áherslu á gildi námsgreinanna og að kennari stjórni vinnu nemenda á forsendum fagsins sem hann kennir; Hins vegar er ég að hugsa um áherslu á að nemandinn þroskist á þann hátt sem hann hefur upplag til og kennarinn leiðbeini honum í krafti skilnings á þörfum hans og hæfileikum. Fyrrgreindu áherslurnar má kenna við faggreinar og þær síðarnefndu má kalla þroskamiðaðar ef menn vilja setja einhverja merkimiða á þetta.

Þessar áherslur hafa báðar nokkuð til síns ágætis, en ég held að hvorug þeirra megi vera einráð í grunnskólum. Ég held líka að því eldri sem nemendur eru því meira vægi eigi faggreinasjónarmiðin að hafa. Ég hef grun um að við unglingadeildir grunnskóla hér á landi fari þau heldur halloka og það tengist ef til vill of lítilli áherslu á að þeir sem kenna á unglingastigi hafi góða menntun í námsgreinum eins og íslensku, náttúrufræði, sögu, tungumálum eða stærðfræði.

Ég er kannski kominn út á hálan ís að vera að setja fram tilgátu um efni sem er utan við mitt sérsvið. Ég árétta því að þetta er aðeins tilgáta og það þarf meiri þekkingu en ég hef til að sannreyna hana. En ef þessi tilgáta er rétt – ef einhvers konar þroskamiðuð einsýni ræður för í grunnskólum og það kemur niður á námsárangri – þá dugar ekki að keyra sömu stefnu áfram af meiri ákafa og með meiri tilkostnaði. Þá þarf að rétta kúrsinn – breyta um stefnu.

Nú er ég búinn að skila af mér þeim verkefnum sem skila þarf í námskeiðunum sem ég tók við Háskóla Íslands þetta misserið og líka búinn að skrá mig í námskeið fyrir vormisseri. Mér finnst ég samt hafa nóg að gera og vel það enda er ég aðallega að vinna rannsókn í námsleyfinu.

Ég er langt kominn með að vinna úr viðtölum sem ég hef tekið við raungreina- og stærðfræðikennara. Eftir áramót ætla ég svo að ræða við kennara í íslensku og sögu.

Mér finnst ég hafa orðið margs vísari um hvernig skólar bregðast við fyrirmælum frá Menntamálaráðuneyti – enda er ég meðal annars að reyna að átta mig á hvort og þá hvernig miðstýring á menntakerfinu getur virkað og hvernig háttað er sambúð nýrrar opinberrar stefnu og gamallar skólahefðar.

Ég hef einkum skoðað svör kennara við spurningum sem tengjast framkvæmd Aðalnámskrárinnar frá 1999. Mér virðist að því eldri sem skóli er því sterkari sé hefðin og áhrif Aðalnámskrár minni. Mér sýnist líka að kennarar muni almennt beita sér fyrir því að ákvæði Aðalnámskrár, sem falla síst að hefðinni í skólunum, muni ganga til baka um leið og ný námskrá tekur gildi – að til langs tíma litið stjórnist skólar meira af hefð en valdboði og þetta gildi bæði um yngri skóla og eldri.

Nú kann einhver að álykta af þessu að skólar hljóti að vera ósveigjanlegar stofnanir. Ég held að sú ályktun sé ekki alveg rétt. Hefðir eru nefnilega sveigjanlegar og laga sig að breyttum tímum, oft fljótar og betur en nokkur miðstýring getur gert. Þetta er ein af skemmtilegri þverstæðunum í stjórnmálum nútímans – að íhaldssöm kerfi laga sig stundum betur að nýjum þörfum en þau sem framfaramenn reyna að breyta og endurskapa með stjórnvaldsákvörðunum.

Árið 1999 gaf Menntamálaráðuneytið út Aðalnámskrá framhaldsskóla sem enn er í gildi þótt hún sé nú að renna sitt skeið til enda, því unnið er að gerð nýrrar námskrár í samræmi við lög um framhaldsskóla sem afgreidd voru frá Alþingi vorið 2008. Með námskránni frá 1999 var reynt að miðstýra kennslu í framhaldsskólum meira en áður hafði tíðkast. Allt stefnir í að horfið verði frá þessari miðstýringu í nýrri námskrá sem senn verður gefin út. Það má því líta á áratuginn 1999 til 2009 sem tilraun til að skipaleggja kennslu í framhaldsskólum ofan frá. Þessi tilraun vekur áhugaverðar spurningar um eðli svona stjórnunar, bæði að hve miklu leyti hún er möguleg og hvort  áhrif hennar eru í samræmi við væntingar.

Þar sem ég er í námsorlofi skólaárið 2009 til 2010 líða síðsumardagarnir öðru vísi hjá mér nú en undanfarin ár. Ég sit og les og skrifa punkta og glósur. Frá og með þessari viku mæti ég líka í tíma í Háskóla Íslands þar sem ég tek tvö námskeið nú á haustönn. Þau heita Kenningar í félagsfræði og heimspeki menntunar (MVS101F) og Eigindlegar rannsóknaraðferðir I (FOM102F). Þessi námskeið leggjast heldur vel í mig. Annað fjallar um efni sem ég hef áhuga á og hitt gefur mér tækifæri til að hefja vinnu við aðalverkefni mitt til PhD prófs sem verður meðal annars í því fólgið að taka allmörg viðtöl við kennara í framhaldsskólum.

Verkefnið sem ég hef tekist á hendur, og mun væntanlega taka mig nokkur ár að vinna, er í því fólgið að kanna hvaða menntastefna og hvaða gildismat ráða ferðinni við val á námsefni og áherslum á stúdentsbrautum framhaldsskóla og bera þetta annars vegar saman við opinbera menntastefnu, eins og hún birtist í lögum, reglugerðum og námskrám, og hins vegar við fræðilegar kenningar um námsmarkmið og gildi menntunar.

Ég hef ekki hugsað mér að skoða allar námsgreinar sem kenndar eru til stúdentsprófs enda væri það nú líklega of mikið verk. Greinarnar sem ég hyggst fjalla um eru annars vegar stærðfræði- og náttúruvísindi og hins vegar íslenska og saga.

Á fimmtudaginn sat ég aðalfund Félags íslenskra framhaldsskóla sem haldinn var í Keflavík. Katrín Jakobsdóttir menntamálaráðherra kom á fundinn og spjallaði við skólastjórnendur sem þar voru.

Meðal þess sem Katrín sagði var að vegna erfiðrar stöðu ríkissjóðs þyrfti að draga úr útgjöldum til skólamála og því mætti búast við lægri framlögum á fjárlögum fyrir næsta ár en skólarnir fengu á þessu ári.

Það er vandasamt að draga úr útgjöldum. Til þess þarf skýra forgangsröð, mótaðar hugmyndir um hverju helst má sleppa. Það er ekki um það að ræða að skólarnir sinni öllum verkum sem þeir nú inna af hendi með minni kostnaði nema laun verði lækkuð, því annar kostnaður en launakostnaður er afar lítill hluti af útgjöldum skóla. Stærsti liðurinn fyrir utan laun er húsaleiga. Víst gætu Fasteignir ríkisins lækkað hana en það drægi varla neitt úr heildarútgjöldum ríkissjóðs - færði peningana bara frá einni ríkisstofnun til annarrar.

Í rauninni eru bara tvær leiðir til að spara í framhaldsskólum þannig að eitthvað muni um það. Önnur er að lækka laun. Hin er að kaupa færri vinnustundir sem þýðir einfaldlega að minnka kennslu (þ.e. kenna færri nemendum eða kenna einhverjum hluta nemandanna færri stundir).

Kannski er hægt að lækka laun eitthvað dálítið. Kannski á til dæmis ekki að greiða jafnhátt kaup fyrir fjarkennslu, þar sem skyldur kennara við nemendur eru illa skilgreindar, eins og greitt er fyrir hefðbundna kennslu. Kannski á ekki að greiða jafnmikið fyrir alla hefðbundna kennslu. Hvort hægt er að ná einhverjum sparnaði þarna veit ég ekki. Hitt þykist ég vita að kennarastéttin muni leita allra leiða til að verja kjör sín. Það kostaði langa baráttu að ná þeim upp fyrir velsæmismörk á sínum tíma. Hætt er því við að herkostnaður af stríði við Félag framhaldsskólakennara verði allhár.

Hin leiðin, að kaupa minni vinnu, er að mínu viti vænlegri og ég held satt að segja að hægt sé að draga nokkuð úr kennslu við framhaldsskóla án þess að það bitni á menntun unglinga.

Samkvæmt tölum á vef Hagstofu Íslands voru milli 25 og 26 þúsund nemendur við íslenska framhaldsskóla á síðasta ári. Þar af voru rúm 17 þúsund eða um 2/3 á aldrinum 15 til 20 ára. Fjórði hver nemandi var 23 ára eða eldri.

Við framhaldsskólana er sem sagt mikill fjöldi fullorðinna nemenda. Þrátt fyrir þetta eru námskrár skólanna að miklu leyti sniðnar að þörfum unglinga. Ýmislegt sem gert er þjónar uppeldislegum markmiðum sem eiga tæpast við þegar um fullorðna nemendur er að ræða. Að mínu viti er til dæmis fullkomið álitamál hvort námsgreinar eins og íþróttir eða lífsleikni eiga erindi við fullorðna nemendur.

Stór hluti fullorðinna nemenda er á starfsmenntabrautum. Á þessum brautum eru kenndar almennar greinar eins og móðurmál og erlend tungumál. Þessi almenna kennsla er ekki fyrst og fremst vegna þess að menn þurfi hennar við til að læra starfið, heldur vegna þess að hún nestar unglinga fyrir líf sem snýst um fleira en eina atvinnugrein. En ættu fullorðnir nemendur á starfsmenntabrautum ekki að hafa um það frjálst val hvort þeir gangast undir uppeldi af þessu tagi eða hvort þeir nesta sig sjálfir fyrir lífið með einhverjum öðrum hætti?

Vorið 2006 sendi menntamálaráðuneytið bréf til framhaldsskóla þar sem tilkynnt var að nemendur á sjúkraliðabraut mættu sleppa námi í almennum greinum (eins og íslensku, íþróttum, lífsleikni, tungumálum, stærðfræði) ef þeir hefðu náð 23 ára aldri og aflað sér 5 ára starfsreynslu við umönnun sjúkra, fatlaðra eða aldraðra og framvísuðu meðmælum frá vinnuveitanda.

Þetta bréf var ekki ritað til að draga úr útgjöldum skóla heldur til að bæta úr skorti á sjúkraliðum. En þótt tilgangurinn hafi ekki verið að spara hlaust af þessu talsverður sparnaður, því það kostaði skólana meira en milljón krónum minna að mennta fullorðinn nemanda sem kom í sjúkraliðanám með 5 ára starfsreynslu.

Mér finnst full ástæða til að skoða hvort fleiri bréf lík því sem ritað var um sjúkraliðanám árið 2006 ásamt sveigjanlegri afstöðu til starfsmenntunar fullorðinna geti dregið úr útgjöldum skólanna?

Þessi leið er í dúr við áherslur á raunfærnimat sem mótaðar hafa verið hjá Fræðslumiðstöð atvinnulífsins og mun trúlega mælast vel fyrir hjá fullorðnum nemendum. Hún þarf ekki að draga út möguleikum þeirra á að nema almennar greinar á framhaldsskólastigi því engum yrði bannað að læra meira en krafist er. Hún hefur líka þann kost að skerða ekki á neinn hátt þann kjarna skólastarfsins sem er kennsla fyrir unglinga.

Í nýjasta hefti Tímarits um menntarannsóknir (5. árg. 2008, s. 107-113) er grein eftir mig sem heitir „Hvert stefna íslenskir framhaldsskólar? Menntastofnanir eða þjónustustofnanir?“ (Textinn liggur hér frammi.)

Í greininni fjalla ég um hvernig sölumennska setur æ meiri svip á starf skólanna og spillir fyrir að þeir ræki uppeldislegar og menningarlegar skyldur sínar.

Önnin var rétt komin af stað í skólanum þegar ég fór á þing ESHA (Samtaka evrópskra skólastjórnenda) sem haldið var í Kaupmannahöfn dagana 11. til 13. september. Þetta þing er haldið á tveggja ára fresti. Árið 2006 var það í Róm og 2010 verður það á Kýpur. Vonandi kemur svo að Reykjavík árið 2012.

Þegar ég kom heim biðu verkefni við að fullklára vinnuskýrslur fyrir haustönn 2008 og vinnustaðasamning um kaup og kjör við kennara. Hann var undirritaður af samstarfsnefnd skólans síðasta fimmtudag. Þann sama dag fundaði ég með fulltrúum Norðuráls, Íslenska Járnblendifélagsins, Verkalýðsfélags Akraness og Akraneskaupstaðar um undirbúning að stofnun þekkingarseturs í málmiðnaði á sunnanverðu Vesturlandi. Vonandi verður gengið frá ráðningu starfsmanns til að annast þetta verk á miðvikudaginn kemur. Á föstudag hitti ég svo fólk sem ég vinn með í stjórn Þekkingarklasa Vesturlands og við gengum frá dagskrá ráðstefnu um rannsóknir á Vesturlandi sem haldin verður í húsakynnum Fjölbrautaskóla Vesturlands þann 20. október.

Til viðbótar við venjulega rútínu er sem sagt margt að gerast í vinnunni og sumt af því bæði spennandi og skemmtilegt. Framundan er svo mjög áhugaverð vinna við endurskoðun á skólanámskrá og aðra aðlögun skólans að nýjum lögum um framhaldsskóla sem Alþingi samþykkti í vor. Samt er ég að vona að ég geri hlé á störfum við skólann næsta skólaár og fari sjálfur að læra. Ég sendi umsókn um námsorlof til menntamálaráðuneytisins í fyrradag.

*

Á ESHA þinginu í Kaupmannahöfn var flutt margt góðra erinda. Fróðlegast þótti mér erindi sem Barbara Ischinger flutti í byrjun þingsins. Hún er yfirmaður menntamála (Director for Education) hjá OECD. Í máli hennar kom meðal annars fram að í flestum OECD ríkjum  fækkar umsækjendum um stjórnunarstörf í skólum. Verður forvitnilegt að sjá hvort efnahagsþrengingar sem nú ganga yfir heiminn breyta þessu, en ætla má að á uppgangstímum sé frekar mannekla hjá því opinbera heldur en á tímum samdráttar í efnahagslífi.

Þessir erfiðleikar við að fá skólastjórnendur til starfa hafa verið umtalaðir hér á landi þar sem fremur fáar umsóknir hafa verið um stöður, a.m.k. í framhaldsskólum. Menn hafa velt fyrir sér ýmsum ástæðum þessa vanda og um þær hef ég heyrt nokkrar tilgátur. Sú sem mest er umrædd og mér finnst trúlegust er að með auknu sjálfstæði skóla og auknum skyldum skólastjórnenda vaxi fleirum það í augum að stjórna skólunum.

Í flestum OECD löndum eru skólastjórendur menn sem hafa kennt um árabil. Þeir líta á sig sem kennara og hafa fremur áhuga á mennta- og uppeldismálum heldur en því að vera eins og dæmigerðir forstjórar fyrirtækis. Hér er Ísland engin undantekning.

Reynsla skólastjórnenda af kennslu er styrkur fyrir skólana og að mínu viti forsenda þess að þeir geti stýrt samstarfi kennara með farsælum hætti, leitt vinnu við þróun námskrár eða mótað skólareglur og fylgt þeim eftir. Sá skilningur á skólastarfi sem fæst með því að kenna sjálfur er ómissandi þáttur í menntun skólastjórnenda. En við sem höfum slíka menntun höfum líklega fæst neinn sérstakan áhuga á sumum þeirra verkefna sem bæst hafa á skólastjórnendur á undanförnum árum og líkjast viðfangsefnum sem forstjórar í samkeppnisrekstri fást við. Hér má til dæmis nefna gerð kjarasamninga við starfsfólk og auglýsingamennsku sem beita þarf í samkeppni um nemendur við aðra skóla.

*

Síðan ég hóf kennslu við framhaldsskóla fyrir 22 árum hefur verkefnum skólastjórnenda fjölgað og mikið af viðbótunum eru viðfangsefni sem ólíklegt er að höfði sérstaklega til manna sem líta fyrst og fremst á sig sem kennara. Með fjárhagslegu sjálfstæði framhaldsskóla fengu stjórnendur þeirra ný verk að vinna. Með dreifstýrðum kjarasamningum bættist þref um kaup og kjör við önnur verkefni. Með lögum frá 1996 varð skipulegt og formlegt mat á starfi kennara skylda. Reiknilíkanið sem notað er til að úthluta framhaldsskólum fé úr ríkissjóði knýr þá til að keppa hver við annan til að fá sem stærstan bita af kökunni og sú keppni kostar auðvitað tíma og fyrirhöfn.

Sum þessi nýju verkefni skólastjórnenda horfa að ýmsu leiti til heilla. En fram hjá því verður ekki litið að þau hafa aukið álag á skólastjórnendur án þess stjórnunarstöðum hafi fjölgað og þau kunna að fæla kennara sem eru hæfir til að leiða faglegt starf frá því að sækjast eftir stjórnunarstöðum í skólunum.

Sá vandi sem hér um ræðir er ef til vill hluti af miklu stærra máli sem erfitt er að henda reiður á. Mér virðist að breytingar á opinberum rekstri undanfarin ár hafi miðað að því að gera hann um sumt líkan samkeppnisrekstri á markaði án þess samt að fórna neinu af (raunverulegum eða ímynduðum) kostum ríkisrekstrar eða sósíalísks rekstrar. Þetta minnir svolítið á hugmyndir Títós heitins forseta í Júgóslavíu um sósíalískan markaðsbúskap og verkur svipaðar grunsemdir um að það sem að er stefnt sé í rauninni mótsagnakennt ástand sem getur aldri orðið að raunveruleika. Um þetta mætti skrifa lengra mál og vonandi gefst mér tími til þess á næstu dögum.

Undanfarin ár hefur það færst í vöxt að nemendur í efstu bekkjum grunnskóla taki framhaldsskólaáfanga, einkum í ensku eða stærðfræði, samhliða grunnskólanáminu.

Ef nemandi sem klárar til dæmis ensku 103 samhliða námi í tíunda bekk innritast í framhaldsskóla, sem starfar eftir áfangkerfi, getur hann tekið ensku 203 á fyrstu önn og verið hálfu ári á undan flestum jafnöldrum sínum í faginu.

Fljótt á litið virðist trúlegt að þessi „samruni“ skólastiganna sé framför. En hér er ef til vil ekki allt sem sýnist. Flestir grunnskólanemar sem taka framhaldsskólaáfanga njóta lítillar kennslu. Yfirleitt eru þeir í fjarnámi þar sem handleiðsla er miklu minni en þegar nemandi er með framhaldsskólakennara í 240 mínútur í viku hverri eins og tíðkast þegar um er að ræða venjulega kennslu í þriggja eininga áfanga.

Í síðustu viku gerði ég lauslega könnun á gengi nemenda við Fjölbrautaskóla Vesturlands sem höfðu farið á undan í ensku eða stærðfræði. Ég einskorðaði mig við árganginn sem er fæddur 1991 en sá árgangur lauk grunnskóla vorið 2007 og hefur nú klárað einn vetur í framhaldsskóla. Um var að ræða á annan tug krakka sem flestir höfðu tekið framhaldsskólaáfanga í ensku í fjarnámi samhliða námi í 10. bekk. Fáeinir höfðu tekið stærðfræðiáfanga og einn hafði farið á undan í báðum þessum greinum.

Ég skoðaði einkunnir frá í vetur í greinunum sem þessir krakkar voru á undan í. Flestir höfðu tekið tvo áfanga, ýmist númer 203 og 303 eða númer 303 og 403 eftir því hvort þeir höfðu bara klárað 103 eða bæði 103 og 203 meðan þeir voru enn í grunnskóla. Ég skoðaði líka grunnskólaeinkunnir sömu krakka.

Ég hafði óttast að útkoman væri ekkert frábær. En hún var mun verri en ég hafði gert mér í hugarlund. Þessir nemendur höfðu yfirleitt staðið sig vel í viðkomandi námsgrein í grunnskóla (eða að minnsta kosti fengið þokkalegar einkunnir). En flestum þeirra vegnaði hreint ekkert vel þegar kom í framhaldsskóla.

Fjórði hluti hópsins hafði náð 9 eða hærri einkunn í faginu eftir að hann kom í framhaldsskóla. Þessi fjórðungur skar sig mjög mikið úr. Hinir þrír fjórðu voru með einkunnir í meðallagi og þar fyrir neðan (flestir með 6 eða 7 og sumir með 4 eða 5).

Í ensku 303 var meðaleinkunn þeirra sem höfðu farið á undan neðan við meðaleinkunn allra nemenda í ensku 303. Í öðrum áföngum (ensku 203 og 403, stærðfræði 203, 303 og 403) voru of fáir úr þessum hópi til að meðaltöl væru neitt að marka – en meðaltal allra einkunna hjá nemendum sem voru á undan í þessum fögum var nálægt því að vera það sama og hjá öllum sem tóku áfangana.

Niðurstaða þessarar lauslegu og lítt vísindalegu könnunar bendir til þess að flestir sem fara á undan jafnöldrum sínum með þeim hætti sem hér hefur verið lýst glati þeirri stöðu að vera með þeim bestu í faginu og lendi í miðjum hóp eða þar fyrir neðan. Undantekningarnar frá þessu virðast vera nemendur sem skera sig mjög mikið úr í grunnskóla. Venjulegir krakkar sem eru sæmilega klárir og fá einkunnir á bilinu 8 til 9 á grunnskólaprófum virðast tapa á að flýta sér.

Ég geri mér auðvitað ljóst að þau gögn sem ég hef skoðað um fáeina nemendur úr einum árgangi duga ekki til að sanna mikið. En þau ættu samt að gefa foreldrum og kennurum grunnskólabarna ástæðu til að hugsa sig um tvisvar áður en þeir hvetja barn til að fara á undan í jafnöldrum sínum í ensku eða stærðfræði með því að stunda fjarnám í þessum greinum samhliða grunnskólanámi.

Eins og ég skýrði frá í síðasta pistli leyfist framhaldsskólum að innheimta gjald af nemendum fyrir fjarkennslu og kennslu á sumrin. Sömuleiðis er heimilt að innheimta kennslugjald af nemendum í öldungadeildum eða kvöldskóla en ekki fyrir venjulega kennslu sem fram fer á hefðbundnum skólatíma.

Um hefðbundna kennslu, sem skóli fær ekki annað greitt fyrir en framlag frá ríkinu gilda ýmsar reglur sem sumar eru í lögum, sumar í reglugerðum og námskrám og sumar í kjarasamningum kennara. Fjöldi kennslustunda í viku og fjöldi kennsludaga á ári eru í föstum skorðum og menntamálaráðuneyti fylgist með að nemendur fái alla þá kennslu sem þeim ber. Um kennsluna sem skólarnir mega láta nemendur greiða fyrir gilda hins vegar engar reglur að því er virðist.

Í sumarskóla má til dæmis kenna þriggja eininga áfanga á þrem til fjórum vikum og hafa kennslustundir færri en þegar sami áfangi er kenndur á veturna. Fjarkennsluönnin má líka vera styttri en venjuleg önn og þegar fjarkennsla er annars vegar gilda engar reglur um hvað kennari á að sinna nemendum mikið. Samt borgar ríkið skólunum fyrir sumarkennslu og fjarkennslu og það sem skólarnir rukka nemendur um er hrein viðbót. Algengt er að nemandi greiði 6.000 krónur fyrir 3ja eininga áfanga í fjarnámi og í sumarskóla FB borgar nemandi að mér skilst 18.600 krónur fyrir 3ja eininga áfanga.

Staðan er samsagt í stuttu máli þannig að þegar um er að ræða hefðbundna kennslu gerir eigandi framhaldsskólanna, ríkið, kröfur um að nemendum sé sinnt og þeim veitt dýr þjónusta en bannar skólunum jafnframt að hafa aðrar tekjur af kennslunni en peningana sem ríkið greiðir fyrir þá nemendur sem gangast undir próf (eða annað fullnægjandi námsmat). En þegar um er að ræða aðra kennslu (fjarnám, sumarskóla) gilda engar reglur um þjónustu við nemendur og að því virðist ekki heldur um gjaldtöku af þeim. Þarna hafa skólarnir því bæði tækifæri til að draga úr kostnaði við kennsluna og til að afla viðbótartekna sem til dæmis má nota til að hækka laun eða greiða niður halla á hefðbundnu kennslunni.

Í mínum augum er undarlegt að ríkið greiði skólum fullt verð fyrir kennslu sem þeir rukka nemendur líka fyrir. Mér þykir líka skrýtið að ríkið skuli greiða fyrir kennslu án þess að skilgreint sé hvaða leiðsögn og aðstoð nemendur eiga að fá. Í sumum tilvikum sýnist mér að nemendur í fjarnámi séu sviknir um eðlilega leiðsögn. Mér þykir til dæmis ótrúlegt að hægt sé að veita fullgilda kennslu gegnum eintóm tölvusamskipti þegar um er að ræða fög sem eru að hluta verkleg eins og efnafræði eða gera ráð fyrir munnlegri þjálfun eins og tungumál. Fjarnám í íþróttum get ég varla ímyndað mér að sé neitt annað en skrípaleikur.

Fjarkennsla selst samt vel því nemendum kvarta yfirleitt ekki þótt einhverju sem ætti með réttu að þjálfa þá í sé sleppt, a.m.k. ekki ef þeir geta treyst á að ekki verði prófað úr því. Raunar virðist hluti af sölumennskunni sem þróast hefur til hliðar við hefðbundið skólastarf ganga út á það að nemandi borgi fyrir kennsluna og fái í staðinn afslátt af námskröfum.

Eins og nú er í pottinn búið geta skólar grætt peninga á að þjóna skammtímahagsmunum nemenda – laða þá í nám þar sem þeir geta fengið einingar með lítill fyrirhöfn. Auðvitað er þetta andstætt þeim langtímahagsmunum nemenda og samfélagsins alls að skólarnir veiti trausta þjálfun og nesti menn vel fyrir lífið.

Það er að mínu viti eðlilegt að 18 eininga nám sé full vinna í eina önn og ekkert of mikið að hver 3ja eininga áfangi sé svo sem eins og sjötti partur af fullri vinnu. En samhliða sölumennsku með framhaldsskólaeiningar hafa, að mér virðist, þróast ný viðmið. Nemendur fara fram á að hægt sé að stunda fullt nám með fullri vinnu. Á frjálsum markaði hefur „kúnninn“ rétt fyrir sér í þeim skilningi að þeir sem ekki verða við kröfum viðskiptavina eru einfaldlega úr leik. Ef nemendur heimta að geta klárað 18 einingar á önn meðfram fullri vinnu hljóta seljendur sem bjóða „gæðanám á góðu verði“ þá ekki að koma til móts við þær kröfur?

Nú er verið að afgreiða ný lög um framhaldsskóla á Alþingi og hvað sem líður mótmælum Félags framhaldsskólakennara held ég að þessi nýju lög verði talsvert betri en þau sem nú gilda.

Að flestu leyti auka nýju lögin, sem væntanlega ganga í gildi á næstunni, möguleika skóla til að þróast og mæta nýjum þörfum. Um eitt efni er sjálfræði skólanna þó skert. Þeir munu hafa minni og þrengri heimildir til að leggja gjöld á nemendur. Til dæmis verður bannað að rukka iðnnema um efnisgjald eins og nú tíðkast. Kannski eru þetta viðbrögð löggjafans við vaxandi peningaplokki í framhaldsskólum þar sem nemendur eru látnir borga miklu meira en lögbundin innritunargjöld sem eru 4.250 krónur á önn. Sem dæmi má nefna að aðalnámskrá, sem fylgir núgildandi lögum, skilgreinir rétt nemenda til að endurtaka próf ef fall í einu prófi á lokaönn kemur í veg fyrir útskrift. Ætla mætti að þetta sé meðal þess sem nemendur eiga rétt á og þurfa ekki að borga sérstaklega fyrir. En samt rukka sumir framhaldsskólar nemanda um milli 10 og 20 þúsund krónur fyrir að þreyta endurtektarpróf.

Fleiri dæmi mætti tína til um peningaplokk sem passar ekki alveg við þá stefnu að menntun í ríkisreknum skólum eigi að vera ókeypis. (Ekki svo sem eins og þessi stefna sé neitt hafin yfir gagnrýni. Í nágrannalöndum okkar er kennsla í framhaldsskólum langt frá því að vera ókeypis fyrir alla. Í Noregi er hún til dæmis aðeins greidd að fullu úr opinberum sjóðum fyrir nemendur sem eru á „framhaldsskólaaldri“ – fullorðnir nemendur þurfa sjálfir að borga.)

En þrátt fyrir peningaplokkið þurfa nemendur að jafnaði ekki að borga fyrir venjulega kennslu og nýju lögin binda fastmælum að ríkisskólum sé óheimilt að rukka þá fyrir hana. Þau heimila hins vegar (í 45. grein) að áfram verði tekið gjald fyrir fjarkennslu (og líka fyrir kennslu á sumrin) eins og nú er gert í allmiklum mæli.

Það mun sem sagt heimilt að láta nemendur borga fyrir sumar gerðir af kennslu en ekki aðrar. Að mínu viti er líklegt að þetta hafi ýmis undarleg og jafnvel óæskileg áhrif á skólahald.

Ef ríkið borgar framhaldsskóla 15 þúsund fyrir hverja einingu sem nemandi klárar og skólinn rukkar nemanda að auki um 1500 krónur fyrir hverja einingu sem hann tekur í fjarnámi þá fær skólinn 45.000 krónur fyrir að kenna einum nemanda þriggja eining áfanga með hefðbundinni kennslu og 49.500 krónur fyrir hvern nemanda sem tekur sama áfanga í fjarnámi. Það ætti að öllu jöfnu að vera heldur ódýrara fyrir skólann að hafa nemanda í fjarnámi en að bjóða honum venjulega kennslu (að minnsta kosti ef slíkir kennsluhættir auka ekki að ráði líkurnar á að nemandinn hætti á miðri önn, því fyrir slóða sem það gerir borgar ríkið skólanum ekki eina einustu krónu). Með fjarkennslu sparast a.m.k. kostnaður vegna húsnæðis og ræstinga.

Getur verið að sú regla að banna skóla að rukka fyrir aðgang að venjulegri kennslustund en leyfa honum að taka kennslugjald af nemendum sem stunda fjarnám verði til þess að skólar reyni að draga nemendur úr venjulegum kennslustundum í fjarnám til að græða peninga? Ég sé ekki betur en þetta gerist þegar í nokkrum mæli. Í sumum tilvikum gerir þetta kannski lítið til en það er samt dálítið öfugsnúið að opinberum stofnunum sé umbunað fjárhagslega fyrir að segja nemendum að sitja heima við tölvuna frekar en að hitta kennarann sinn nokkrum sinnum í hverri viku. Ætti þetta ekki frekar að vera öfugt þannig að skóli fái umbun fyrir að láta kennarana sinna nemendum meira og hitta þá oftar?

Ég sagði að nýju lögin yrðu betri en þau gömlu. En ég held samt að þau séu ekki gallalaus og að ef til vill séu reglurnar sem þau setja um gjaldtöku af nemendum hálfgerðir vandræðagripir.

Á þessu máli er margar hliðar og sumar nokkuð furðulegar. Um það reyni ég að segja meira í næstu færslu.

Dagana 13. og 14. apríl skrifaði ég nokkrar línur hér um agamál í skólum. Eftir þetta fékk ég slatta af tölvupósti frá fólki sem ýmist tók undir sjónarmið mín eða bætti við sínum eigin vangaveltum.

Ég hef verið að hugsa um þetta við og við síðan. Eitt af því sem er erfitt að átta sig á er hvað umræðan um þetta mál fer lítið inn á opinberan vettvang. Margir virðast ræða þau við kunningja en það fer minna fyrir faglegri eða fræðilegri umræðu um agastjórnun í skólum og skyldur nemenda til að koma kurteislega fram og hlýða skólareglum.

Mér dettur í hug að ein af skýringunum á þessu kunni að vera að í umræðum um skólamál eru ýmsar forsendur nánast eins og fyrirfram gefnar án þess þær séu beinlínis orðaðar. Ein af þeim er á þá leið að vandamál á borð við ofbeldi eða andfélagslega hegðun barna sé alltaf vegna þess að fullorðna fólkið hafi gert eitthvað rangt. Það er eins og gert sé ráð fyrir að bernskan eigi sér engar aðrar skuggahliðar en þær sem fullorðna fólkið, kerfið, skólinn eða samfélagið búa til.

Það er undarlegt að fólki skuli trúa því að svo grimm skepna sem maðurinn er skuli fæðast alsaklaus og vera laus við vondar hneigðir þar til aðrir og eldri menn spilla henni. Þessi trú er eitthvað í ætt við „syndafallssöguna“ sem Rousseau fékk fjölda fólks til að trúa á 18. öldinni, að maðurinn sé góður þar til honum er spillt af illu samfélagi. Margir hafa löngun til að trúa svona goðsögn og sú löngun ræður stundum meiru um skoðanir fólks en nokkur reynsla getur gert.

Ef menn trúa því börn hagi sér alltaf vel og séu góð hvert við annað ef þeim eru búnar „réttar“ aðstæður er stutt í þá ályktun að agavandmál, einelti eða slæm hegðun í bekk sé vegna þess að kennarinn standi sig ekki í starfi. Kennari sem verður fyrir því að nemendur hans brjóta skólareglur eða spilla vinnufriði lendir þannig bæði í stöðu fórnarlambs og geranda, þar sem litið er svo á að hegðunin sem plagar hann sé, þegar öllu er á botninn hvolft, hans eigin sök. (Þetta er hliðstæð staða þeirri sem þolendur kynferðislegs ofbeldis hafa stundum mátt þola þegar goðsagnir eða hugmyndafræði rugla fólk til að halda t.d. að stelpa hafi sjálf kallað yfir sig árás með því að vera í stuttu pilsi, vera ölvuð, vera svona á svipinn, vera á þessum stað, vera einhvern veginn, eða bara vera.)

Þessi goðsögn um sök kennarans á öllum vandræðum í skólastofunni gerir upplýsta umræðu um agamál ef til vill erfiðari en hún þyrfti að vera. Getur hugsast að það þurfi að byrja á að koma því á hreint að krakkar haga sér stundum illa þótt kennarinn þeirra vinni vel og fagmannlega?

Ef nemandi brýtur skólareglur þá er sökin yfirleitt hans en ekki kennarans. Börn bera siðferðilega ábyrgð á eigin hegðun. Ef þau eru svipt þeirri byrði er hætt við að tilveran verði „óbærilega létt“ og krakkahópurinn eiginlega ofurseldur sjálfum sér, svona eins og grislingarnir í Flugnahöfðingjanum (Höfuðpaurnum, Lord of the Flies) eftir William Golding.