Atli Harðarson

Ég eignaðist nokkrar nýjar íslenskar bækur um jólin og nokkrar náði ég í á bókasafni eftir jól. Sumar þeirra þykja mér ansi góðar eins og til dæmis söguleg skáldsaga Vilborgar Davíðsdóttur um Auði djúpúðgu. Þarna lifnar við heimur norrænna manna á Suðureyjum, Mön og Írlandi. Vilborg virðist hafa aflað sér mikillar þekkingar á lífi Kelta og innrásarmanna frá Norðurlöndum á 9. öld.

Ég bjóst svo sem við að Auður væri flott skáldsaga þegar ég tók hana með mér heim af bókasafninu og ég varð ekki fyrir vonbrigðum. Hins vegar vissi ég ekki við hverju ég átti að búast af Hlín Agnarsdóttur. Ég hafði aldrei lesið neitt eftir hana en vissi að hún var annar tveggja höfunda leikritsins Láttu ekki deigan síga, Guðmundur sem er með því fyndnasta sem ég hef séð á sviði svo ég tók skáldsögu hennar Blómin frá Maó með mér af safninu í byrjun þessarar viku. Sú bók er virkilega góð skemmtun.

Blómin frá Maó er sumu leyti svipað uppgjör við róttækni frá 8. áratugnum eins og leikritið um Guðmund. Fyrir þá sem muna eftir EIK-ML og KSML er margt í bók Hlínar óborganlega fyndið – enda er í sjálfu sér hlægilegt að hugsa til þess hvernig fáeinir úlpuklæddir fylgismenn Mao Zedong og Enver Hoxha voru þess fullvissir að þeir væru í þann mund að ná landinu undir sig og gera hér byltingu. Þrátt fyrir háðið missir Hlín sig ekki í tómhyggju, kaldhæðni eða innantóm sniðugheit. Milli línanna er samúð með fólki sem er leitandi og kannski um leið dálítið ráðvillt. Fyrir þá sem ekki muna þessa tíma hugsa ég að bók Hlínar sé ekki síður fróðleg en fyndin.

Önnur bók sem kom mér skemmtilega á óvart er ljóðabókin Hundgá úr annarri sveit eftir Eyþór Árnason. Um góð ljóð er stundum lítið hægt að segja svo ég held ég hafi engar málalengingar um þessa ljóðabók en mæli bara með henni við alla sem á annað borð hafa vit á að lesa ljóð. Aðrar nýjar ljóðbækur sem ég leit í komu mér svo sem ekki beint á óvart. Ég vissi nokkurn vegin hvað væri að finna í safni Ingibjargar Haraldsdóttur. Hún er eitt af bestu ljóðskáldum samtímans hér á landi. Þýðingarnar aftast í Ljóðasafni hennar, sem kom út á síðasta ári, hafði ég ekki áður lesið nema fáeinar og ég held að þær séu mjög merkilegar og ætla að lesa þær aftur við tækifæri.

Ég hef lítið lesið af kveðskap Matthíasar Johannessen en þar sem mér var gefin nýja bókin hans, Vegur minn til þín, las ég hana og þótti talsvert varið í hana. Sum ljóðin raunar mjög heillandi.

Hér hef ég nefnt nokkrar skruddur sem mér þótti varið í. Um aðrar vildi ég skrifa lengra mál eins og þær tvær sem ég hafði mesta ánægju af að lesa. Önnur þeirra er bók Bjarna, Svo skal dansa, sem segir sögu ömmu okkar, langömmu og langalangömmu. Hin er gersemin Grikkland ár og síð sem kom fyrst út 1991 en var nú endurútgefin.

*

Sumt annað sem ég las var ekki eins gott. Einhverju af því henti ég frá mér hálflesnu. En ég þrælaðist í gegnum alla Ævisögu Snorra Sturlusonar eftir Óskar Guðmundsson þótt mér þætti hún heldur léleg. Hún er lítið annað en endursögn á Sturlungu og hefur sama galla og Sturlunga, sem er að lesandi sér ekki skóginn fyrir trjánum – smáatriðum ægir saman svo aðalatriðin í valdabaráttu höfðingjanna verða ekki ljós. Það ætti þó að vera hægt að sjá atburði 13. aldar úr meiri fjarlægð nú en þegar Sturla Þórðarson skrifaði um þá. Ég hugsa að lesandi sem ekki þekkir Sturlungu eigi erfitt með að halda þræði í frásögn Óskars. Sá sem þekkir Sturlungu finnur fátt nýtt í henni.

Stílinn á bókinni er í þokkalegu lagi en ekkert meira en það og Óskari tekst ekki að draga upp mynd af Snorra þannig að lesandi kynnist honum sem persónu. Hann er jafn andlitslaus og óræður og í Sturlungu.

Í gær las ég listann yfir gildi sem birtur var með niðurstöðum „þjóðfundar“. Þar er heiðarleiki efstur á blaði og jafnrétti, virðing, réttlæti og ábyrgð líka ofarlega.

Það sem mér finnst mest áberandi á þessum lista er ekki það sem stendur á honum, heldur það sem vantar. Þar er hvorki hófsemi né hógværð.

Getur verið að þjóðfundur hafi talið upp gildin sem hafa í raun verið höfð mestum í hávegum hér landi fremur en þau sem við þyrftum að leggja meiri áherslu á hér eftir en hingað til?

Með þessari spurningu er ég alls ekki að gera lítið úr þeim gildum sem þjóðfundurinn kom sér saman um. Þau eru öll mikils virði. En ég held samt að það sem fór aflaga hér síðustu ár megi að verulegu leyti skrifa á reikning óhófs og hroka. Þessar andstæður hófseminnar og hógværðarinnar eru kannski okkar versta þjóðarskömm.  

Ef listi þjóðfundar endurspeglar ríkjandi gildismat þá bendir hann ef til vill til þess að landsmenn eigi enn eftir að læra sína lexíu.

Ein af fjórum kreppugreinum í nýjasta Skírni er eftir Stefán Snævarr. Hún heitir Frjálshyggjan, sjöunda plága Íslands: Hannesi svarað, Þorvaldur áminntur og er, a.m.k. öðrum þræði, svar við grein sem Hannes Gissurarson skrifaði í hausthefti Skírnis á síðasta ári.

Grein Stefáns er nokkuð ólík öðru sem skrifað er í þetta gamla og virðulega tímarit. Hann lætur vaða á súðum og hefur uppi stór orð og mér þóttu skrif hans minna dálítið á Bréf til Maríu eftir Einar Má Jónsson (sjá færslu frá 4. júní 2007).

Að sumu leyti er skemmtilegt hvað Sefáni er mikið niðri fyrir og hvað hann reiðir stundum hátt til höggs. Sumt í stíl hans kann ég þó ekki við eins og þegar hann gerir andstæðingum sínum upp einhverjar hálftrúarlegar grillur og talar hálft í hvoru niður til þeirra þar sem hann lýsir skoðunum þeirra með orðasamböndum eins og „hinni ginnhelgu frjálshyggju“, „hinni helgu Ameríku“, „hinu vonda velferðarríki“. (Þessi þrjú dæmi eru öll af fyrstu tveim síðum greinarinnar.)

Kenning Stefáns er einkum sú að frjálshyggja sé plága. Lokaorð greinarinnar eru: „Kominn er tími á alvarlegt uppgjör við frjálshyggjuna. Hún er sjöunda plága Íslands, þjóðin er komin á kaldan klaka vegna ofurtrúar á markaðinn.“

*

Nú er orðið frjálshyggja notað um nokkuð sundurleitt safn hugmynda og kenninga. Það er álíka hæpið að setja alla frjálshyggju undir einn hatt eins og að setja allan sósíalisma undir einn hatt. En Stefán hirðir ekkert um að segja hvers konar frjálshyggja það er sem hefur leikið Íslendinga svo grátt. Hann segir heldur ekkert um hverjar hinar sex plágurnar voru. Ef hann er að jafna frjálshyggju við svartadauða og móðuharðindi finnst mér að hann mætti alveg láta fylgja einhver gögn um hve stór hluti þjóðarinnar lét lífið af hennar völdum.

Þau slitur af rökum sem hægt er að finna í grein Stefáns eru einkum af tvennu tagi. Annars vegar tínir hann upp hugmyndir frá fólki sem hann kallar einu nafni frjálshyggjumenn, steypir þeim saman og lætur sem allt það hugmyndafarg hafi valtað yfir mannlífið á einu bretti. Hins vegar hendir hann á lofti samanburð Hannesar á Evrópu og Bandaríkjunum og reynir að sýna fram á að ekki sé eins gott að búa í Vesturheimi og Hannes vildi vera láta.

Fyrri rökin eru skelfilegt sullumbull hjá honum svo ekki sé fastar að orði kveðið. Þau eru álíka gáfuleg eins og ef reynt væri að færa rök gegn jafnaðarstefnu, eða sósíalisma, með því að tína upp eina fullyrðingu frá Karli Marx og aðra frá Kastró og þá þriðju frá Olof Palme og klastra svo utan á þetta einhverju rugli eftir Maó formann, Kim Il Sung, Einar Olgeirsson, Lacan, Žižek og Helga Hóseason – benda svo á óskapnaðinn og býsnast yfir því hvað mennirnir séu mikil fífl að halda þessu öllu saman fram. Gallinn við svona málflutning væri auðvitað að enginn einn maður er sammála öllum þessum söfnuði. Þótt mennirnir sem ég nefndi séu allir sósíalistar hafa þeir afar ólíkar skoðanir. Að benda á að þeir hafi haldið fram ýmsum grillum og vitleysum er ekki tæk rök gegn sósíalisma almennt og yfirleitt og það væri heldur ekki málefnalegt innlegg í umræðu um það sem vinstri stjórnirnar í Noregi og á Íslandi eru að bauka um þessar mundir – svo einhver dæmi séu tekin.

Grein Stefáns hefði verið betri ef hann hefði tilgreint einhver dæmi um frjálshyggjuleg úrræði sem hafa leitt til ófarnaðar hér á landi – hefði hann til dæmis reynt að rökstyðja að hér væri allt ein rjúkandi rúst út af  fjölgun einkarekinna háskóla, frjálsu framsali aflaheimilda (sem var reyndar ákveðið af vinstristjórn sem hér sat undir lok níunda áratugarins en er samt mörgum frjálshyggjumönnum vel þóknanlegt), tiltölulega flötum tekjuskatti eða fríverslun við Færeyjar.

Kannski heldur Stefán að bankakreppan sé afleiðing af einhvers konar frjálshyggju en það verður ekki ráðið af skrifum hans, því hann sullar öllu saman og segir fyrir vikið ekkert nógu skýrt og ákveðið til að hægt sé að finna rök með því eða á móti.

Um tengsl frjálshyggjuhagfræði og yfirstandandi bankakreppu er margt óljóst, að minnsta kosti enn sem komið er. Sumir menn sem eru vel að sér um bankamál, eins og Ragnar Önundarson, hafa bent á ástæður til að ætla að meiri ríkisafskipti (og minni frjálshyggja) hefðu verið til bóta. Aðrir hafa bent á að sumar af rótum vandans hefðu vart komið til ef eindregnari frjálshyggja hefði ráðið ríkum. Hér er einkum bent á ríkisumsvif á borð við niðurgreidd húsnæðislán úr opinberum sjóðum, einkum í Bandaríkjunum, og hvernig ríkið tryggir innistæður á bankareikningum og dregur þannig úr hvata bankamanna til að sýna aðgát.

*

Seinni rökum Stefáns er beint gegn Hannesi Gissurarsyni, sem sagði í sinni Skírnisgrein að hagvöxtur væri meiri í Bandaríkjunum en í Svíþjóð og lét að því liggja að betra væri að búa þar vestur frá. Ekki dettur mér í hug að ég geti alhæft um í hvoru þessara landa er betra að eiga heima. Í þeim báðum er lífskjör talsvert betri en þau sem þorri mannkyns býr við. Hins vegar þykist ég geta fullyrt að það sé hrein þvæla að stilla Bandaríkjunum upp sem dæmi um land þar sem frjálshyggja er ríkjandi og Svíþjóð sem dæmi um stjórnarhætti sem eru andstæðir frjálshyggju. Þetta tekur Stefán samt gagnrýnislaust upp frá Hannesi en  reynir að snúa samanburðinum við og sýna að þegar öllu er á botninn hvolft hafi Svíar það betra en Kanar. Mér hefði þótt gáfulegra að benda á hvað svona samanburður er í raun hæpinn heimild um kosti eða galla frjálshyggju.

Ef frjálshyggja er sú stefna að tryggja öllum sömu lagaleg réttindi, banna mönnum fátt, hafa lága og flata skatta, lítil ríkisafskipti af efnahagslífi, réttarríki þar sem mannréttindi eru virt og eignarréttur er friðhelgur og reyna að finna markaðslausnir á fleiri samfélagsvandamálum þá eru samfélagshættir bæði í Bandaríkjunum og í Svíþjóð að nokkru snúnir úr frjálshyggju og að nokkru af allt öðru vísi þáttum.

Sé betra að lifa í öðru landinu en hinu þá getur það eins verið vegna þessara annarra þátta eins og vegna mismikillar frjálshyggju.

Það er mikil einföldun að halda því fram að jafnaðarstefna sé ríkjandi í Evrópu en frjálshyggja í Bandaríkjunum. Bandaríkjamenn ganga býsna langt í „jákvæðri mismunun“ (t.d. í menntakerfinu), niðurgreiðslum og styrkjum til sumra atvinnugreina, byggðastefnu, stighækkandi sköttum, reglum um eignarhald á fyrirtækjum, opinberu eftirliti með atvinnulífi, ríkisafskiptum af einkalífi fólks o.fl. sem rímar illa við a.m.k. sumar gerðir frjálshyggju.

Sænskt hagkerfi einkennist af einkaeign á framleiðslutækjum og samkeppni á markaði ekki síður en það bandaríska og sænskar stjórnsýsluhefðir mótuðust að verulegu leyti meðan frjálshyggjumenn höfðu undirtökin í stjórnmálum þar í landi. Sannleikurinn er sá að frjálshyggja er sterk, en samt langt frá því að vera neitt allsráðandi, bæði í Bandaríkjunum og í Svíþjóð.

Meðan kommúnistar stjórnuðu Austur-Evrópu var skárra (á flesta mælikvarða) að búa í Búlgaríu en í Rúmeníu, skárra að vera í Júgóslavíu en Albaníu svo einhver dæmi séu nefnd. Fræðimaður sem reyndi að skýra þennan mun með því að skipa löndunum í röð eftir því hvað kommúnistar réðu miklu fengi tæpast háa einkunn. Hann væri sekur um ofureinföldun og bjánalega reglustikuhugsun. Ólíkar menningarhefðir, sögulegar hendingar, ólíkar myndir þjóðrækni og þjóðernisstefnu, misjafnlega þróuð menntakerfi og margt fleira höfðu líka sitt að segja.

Að raða lýðræðisríkjum upp á einn kvarða eftir því hvort þar er meiri eða minni frjálshyggja og halda að það skýri mismuninn á kjörum fólks er líka reglustikuhugsun af bjánalegustu gerð og vonandi láta þeir sem vilja að fólk fái notið frelsis svoleiðis hundakúnstir ekki slá sig út af laginu.

Í síðustu færslu sagði ég að í nýjasta Skírni væru þrjár greinar sem fjalla um kreppuna og ástand samfélagsins nú um stundir. Þetta var ekki rétt. Greinarnar eru fjórar og sú sem ég tilgreindi ekki er eftir Guðrúnu Nordal og heitir Endurtekin stef um óhóf, ofsa og ágirnd. Ég hélt að hún væri bara um Sturlungu þangað til ég las hana og sá að Guðrún notar dæmi frá 13. öld til að varpa ljósi á samtímann. Grein Guðrúnar er feikigóð en ég ætla ekki að fjalla um hana hér heldur skrif Páls Skúlasonar.

Grein Páls nefnist Lífsgildi þjóðar og hefur þá kosti að vekja áhugaverðar spurningar og tæpa á ýmsu sem er vert að hafa í huga þegar rætt er um málefni samfélagsins.

Í greininni útskýrir Páll greinarmun á þrenns konar gildum: efnahagslegum, stjórnmálalegum og andlegum. Þessi greinarmunur minnir um sumt á svipaðan greinarmun sem Platon gerði í Ríkinu og á sér líka hliðstæðu stjórnspeki Georgs Hegel. Ég held að það sé talsvert vit í að hafa einhverja svona skiptingu í huga þótt ég sé svo sem ekki viss um hvort betra sé að tala um þrjú eða fjögur svið mannlífsins. Sé talað um fjögur svið bætist einkalífið við það þrennt sem Páll telur.

Farsælt líf þarf á öllum þessum sviðum að halda og fólk lifir í reynd á þeim öllum. Það má nefna þau ýmsum nöfnum: Einkalíf, atvinnulíf, pólitík og ríki andans eða fjölskyldu, hagkerfi, ríki og siðmenningu. Hegel tengdi síðastnefnda sviðið einkum við listir, trú og heimspeki og ég býst við að Páll geri það líka. Þarna á leitin að sannleikanum ef til vill líka heima, og þar með öll vísindi sem stunduð er í þeim tilgangi að vita og skilja.

Páll reynir að nota þessa hugmynd um svið mannlífsins til að varpa ljósi á vandamál líðandi stundar og segir: „Tilgáta mín er […] að sú mikla áhersla sem lögð hefur verið á efnahagsmálin í þjóðfélagi okkar síðustu árin og þá sérstaklega á tiltekinn þátt þeirra, nefnilega fjármálin, hafi orðið til þess að við höfum sem þjóð vanrækt stórlega bæði stjórnmálin og andlegt líf þjóðarinnar.“ (s. 44). Hann vill að menn leggi meiri áherslu á andleg lífsgildi og segir: „Hinn nýi hugsunarháttur, sem ég er að kalla eftir, byrjar á hinum andlegu lífsgildum, ekki síst hinum siðferðilegu, og skoðar stjórnmálin og efnahagsmálin í ljósi þeirra.“ (s. 49)

Nú hygg ég að í þessu sé nokkur sannleikur fólginn. Undanfarin ár voru fjölmiðlar fullir af umfjöllun um ríka karla og kaup þeirra á fyrirtækjum. Markaðurinn var í sviðsljósinu fremur en til dæmis listir, trú og heimspeki eða stjórnmálahugsjónir og stjórnmálastarf og sjálfsagt hefur efnahagslífið líka fengið mikið rúm í meðvitund margra meðan góðaærið (sem Elísabet Jökulsdóttir segir að hafi ekki verið góðæri heldur óðæri) stóð sem hæst. En allan þennan tíma lifði fólk samt sínu einkalífi, tók þátt í stjórnmálum og lagði rækt við andleg verðmæti. Ég hugsa að meira að segja árið 2007 hafi verið fleiri ljóðskáld en bankastjórnar í landinu. Raunveruleiki mannlífsins var alltaf á öllum sviðum og önnur verðmæti en þau efnahagslegu (eins og t.d. vinátta og ást) skiptu fólk alltaf jafnmiklu máli. Það sem ef til vill vantaði á var að nógu margir gerðu sér glögga grein fyrir þessu – áttuðu sig á því hvað þeim er kærast og hvað skipti þá mestu.

Sumt sem Páll segir virðist sjálfsagt mál. En sumt er að mínu viti hæpið. Hann gefur t.d. til kynna, án þess að segja það berum orðum, að hægt sé að komast hjá efnahagslegum áföllum með því að leggja rækt við önnur gildi en þau efnahagslegu og að kreppan sé á einhvern hátt afleiðing af of mikilli áherslu á svið efnahags- og atvinnulífs. Er ekki sönnu nær að efnahagsvandi sé afleiðing af ákvörðunum sem eru óskynsamlegar á efnahagslegum forsendum? Sparsemi er skynsamlegri en eyðslusemi fyrir þann sem vill bæta efnahag sinn og ástæðurnar fyrir því eiga heima á sviði þess efnahagslega.

Ef efnahagskreppan verður yfirleitt rakin til óskynsamlegs þankagangs þá held ég að fremur sé um það að ræða að of fáir hafi hugsað hagfræðilega og sýnt hyggindi í meðferð fjár heldur en að of margir hafi verið með hugann við að græða. (Og með þessu er ég hvorki að neita því né játa að of margir hafi verið með hugann við það að græða sem mest.)

Það er eins og Páll hugsi í aðra röndina sem svo að í góðærinu (eða óðærinu) hafi samfélagið eiginlega bara verið hagkerfi og nú sé verkefnið að byggja samfélag þar sem hið hagræna, það pólitíska og það andlega er í jafnvægi. Þetta er ef til vill skýringin á að hann byrjar greinina á að segja: „Íslensk þjóð stendur nú frammi fyrir því verkefni að endurreisa samfélag sitt eftir hrun fjármálakerfisins í haust.“ (s. 39.) En er sannleikurinn ekki sá að samfélagið stóð af sér hrun fjármálakerfisins og stendur enn – enda er fjármálakerfið ekki nema partur af hagkerfi sem er aðeins hluti af samfélaginu.

Fleira í grein Páls þykir mér orka tvímælis eins og til dæmis sú trú hans að við Íslendingar þurfum „að öðlast sameiginlegan skilning á því hvernig við hugsum og metum gildi hlutanna.“ (s. 45). Skilningur okkar á mannlífinu er ósköp takmarkaður og við vitum ekki nema að litlu leyti hvaða gildi skipta okkur mestu máli og hvað er okkur sjálfum fyrir bestu. Hallgrímur Pétursson orðaði þetta svo í 44. Passíusálmi að „vér vitum ei hvers biðja ber.“

Sameiginlegur skilningur verður trúlega enn vitlausari en þær sundurleitu hugmyndir sem ólíkir menn nú hafa, því ef allir skilja lífið á sömu lund er enginn til að leiðrétta þær villur sem þó er hægt að laga með gagnrýni og andmælum. Ætli við þurfum ekki meira á því að halda að þeir sem hafa annan skilning, en þann sem algengastur er, tali fullum hálsi og skýri mál sitt. Þetta gerir Páll og ef skrif hans gera gagn þá er það, held ég, einkum vegna þess að hann er ekki sammála öllum lesendum sínum og fær þá ekki alla á sitt band.

Í gærkvöldi og fram eftir nóttu las ég nokkrar greinar í nýútkomnu hefti Skírnis. Þrjár greinar í heftinu fjalla um ástand efnahagsins og samfélagsins í yfirstandandi kreppu. Sú lengsta af þeim, og sú eina sem fjallar um málið frá hagfræðilegu sjónarhorni, er eftir Má Guðmundsson. Hann er aðstoðarframkvæmdastjóri peningamála- og hagfræðisviðs Alþjóðagreiðslubankans í Basel og fyrrum aðalhagfræðingur Seðlabanka Íslands. Hinar tvær eru eftir heimspekingana Pál Skúlason og Stefán Snævarr.

Hér ætla ég að segja fáein orð um grein Más. Ég læt bíða að fjalla um innlegg Stefáns og Páls.

Már nefnir grein sína „Hin alþjóðlega fjármálakreppa: Rætur og viðbrögð.“

Hann útskýrir, að mér virðist, afar skilmerkilega hvernig bankakerfi heimsins lentu í ógöngum. Ég hef ekki slíkt vit á efninu að ég geti fullyrt að skýringar hans séu réttar en þær eru að minnsta kosti vel skiljanlegar og skilmerkilega fram settar.

Már rekur bankakreppuna til nokkurra þátta sem mögnuðu hver annan upp og bendir á að óheppilegt samspil þeirra hafi ekki verið fyrirsjáanlegt út frá skoðun á neinum einum þeirra. Hann skýrir til dæmis að álagspróf á einstakar fjármálastofnanir hafi verið gagnslítil „því þau voru miðuð við álag á einstakar stofnanir en allt samspilið þeirra á milli, […] vantaði.“ (s. 30)

Í lokaorðum segir Már: „Ójafnvægi í heimsbúskapnum og áherslur í hagstjórn stuðluðu að lágum raunvöxtum og miklu framboði lánsfjár sem ýtti undir útlánaþenslu og skuldsetningu. Fjármálanýjungar lögðust á sömu sveif auk þess sem sumar þeirra gerðu fjármálakerfið flóknara og ógagnsærra. Áhættustjórnun fjármálafyrirtækja var að mörgu leyti ábótavant og sama má að nokkru leyti segja um regluverk og eftirlit með fjármálakerfinu.“ (s. 34–5)

Hann gerir heldur lítið úr skýringum sem vísa til græðgi eða glæpsamlegrar hegðunar hjá eigendum fjármálafyrirtækja og segir: „Í fjármálakerfinu eru það fyrst og fremst hvatarnir í kerfinu sem stýra hegðuninni, og regluverkið og eftirlitið sem setur mörkin. […] Hvaða sjálfstætt hlutverk hegðunarmynstur þeirra sem stýrðu fjármálastofnunum lék þar til viðbótar, […] er óútkljáð og að nokkru leyti óútskýrt mál.“ (s. 32)

Már leyfir sér enga ódýra sleggjudóma. Hann lýsir því sem gerðist en reynir ekki að kenna neinum sérstökum um, hvorki tiltekinni stjórnmálastefnu né hópi manna. Ef skýringar hans eru réttar þá er heldur varla um neina eiginlega sökudólga að ræða.

Már fjallar ekki um íslensku kreppuna sérstaklega, heldur, eins og hann segir (á s. 35), „það alþjóðlega samhengi sem hún átti sér stað í.“ En þótt umfjöllunarefnið sé ekki beinlínis efnahagsvandi Íslendinga þykir mér trúlegt að þessi grein marki þáttaskil í rökræðu um kreppuna hér á landi. Mér virðist Már skrifa af slíkri yfirsýn og þekkingu að allir sem vilja taka þátt í skynsamlegri umræðu um efnið (fremur en nornaveiðum, grjótkasti, gargi og hávaða) hljóti að taka nokkurt mið af því sem hann segir.

Í nýjasta hefti Þjóðmála er umsögn eftir mig um bókina Hvað er Íslandi fyrir bestu? eftir Björn Bjarnason. Þessi umsögn liggur hér frammi.

Á facebook.com hafa 5289 skráð sig í hóp sem heitir „Frystum eignir þeirra sem eyðilögðu Ísland.“ Þeir sem stofnuðu þennan hóp virðast álíta í fullri einlægni að búið sé að eyðileggja landið. Hins vegar virðast þeir ekki hafa miklar áhyggjur af skemmdarverkum á íslensku máli því lýsing þeirra á hópnum er stafrétt á þessa leið:

Allir þeir fyrrverandi bankaeigendur og útrásarofstopar eiga að taka fulla ábyrgð á því hvernig komið er fyrir okkar þjóð. við skorum á ríkisstjórn að eignir þessara manna verði frystar og peningarnir sem þeir hafa dregið til sín verði skilað til almennings.

Fullyrðingar um að búið sé að eyðileggja landið skera sig ef til vill ekki mikið úr innan um yfirlýsingar um að það verði að semja nýja stjórnarskrá, krónan sé ónýt, landið gjaldþrota, þingmenn án umboðs frá þjóðinni, frjálshyggjan búin að leggja allt í rúst og nú verði að byggja hagkerfið ef ekki samfélagið allt upp á nýtt frá grunni.

Séu þessar fullyrðingar teknar bókstaflega eru þær allar ósannar. Hér stefnir að vísu í tímabundið atvinnuleysi en ekki samt eins mikið og margar Evrópuþjóðir hafa búið við árum saman; Framundan er samdráttur en ekki samt neitt ámóta slæmur og kreppan undir lok sjöunda áratugarins. Stjórnarskráin hefur reynst vel. Smáu hagkerfi fylgja vandamál sem birtast meðal annars í gengissveiflum og mundu koma fram í öðru ef við hefðum ekki eigin gjaldmiðil, en að krónan sé algerlega ónýt er af og frá. Þannig má áfram telja. Stóryrðin eru innistæðulaus. Þau eru fyrst og fremst til marks um óhemjugang og taumleysi.

Meðan yfrið nóg var af lánsfé og fjölmiðlar létu heita að Íslendingar sem höfðu mest umleikis í öðrum löndum væru hetjur og snillingar þá birtist óhemjugangurinn einkum í fáránlegu neyslukapphlaupi og yfirgengilegri skuldsetningu. Stór hluti almennings tók þátt í þessari vitleysu og var jafnvel stoltur af að hafa fjármál sín öll í sukki. Ætli gífurmælin sem nú eru uppi séu ef til vill birtingarmynd sömu heimskunnar og óhófið 2007?

Ég tek auðvitað heilshugar undir að þeir sem hafa stolið peningum eigi að skila þeim aftur og taka út réttláta refsingu. En til að bæta samfélagið og koma í veg fyrir fleiri kollsteypur er, að ég held, mikilvægara að sem flest fólk temji sér meiri hófsemi, ekki bara í neyslu og lántökum, heldur líka í orðum og hugsunum því hætt er rasanda ráði eins og Hallgrímur benti á í fertugasta og sjötta Passíusálmi.

Um daginn þegar ég fór á bókasafnið á Akranesi til að skila bókum fyrir Hörpu rakst ég fyrir tilviljun á bók sem heitir Leitin að uppruna lífs eftir Guðmund Eggertsson prófessor emeritus í líffræði við Háskóla Íslands.

Þar sem mér þykja skrif um líffræði oft heldur skemmtileg og finnst bækur eftir Richard Dawkins, Antonio Damasio, Andrew H. Knoll (svo einhverjir séu nefndir) miklu meira spennandi en glæpasögur greip ég bókina með mér heim þótt þar væri fyrir um álnarhár stafli af ólesnum öndvegisbókmenntum. Ég sé ekki eftir því. Þetta er líklega ein af betri bókum sem út komu á íslensku á síðasta ári.

Guðmundur rekur sögu hugmynda um uppruna lífs frá vísindabyltingunni á 17. öld til okkar daga. Hann tæpir aðeins á eldri hugmyndum og fer nokkuð hratt yfir sögu þar til kemur fram á 20. öld. Stærstur hluti bókarinnar (sem er 198 síður) fjallar um það sem vísindamenn nútímans telja sig best vita um hvernig líf gæti hafa kviknað. Höfundi tekst að mínu viti afar vel að skýra þau flóknu vísindi á skiljanlegu og góðu máli og bókin er virkilega skemmtileg lesning.

Þessi bók er ólík flestu sem ritað er til að kynna vísindi fyrir almenningi að því leyti að höfundur segir ekki aðeins frá því sem er vitað heldur gerir hann líka ljósa grein fyrir því hve margt er ekki vitað um efnið. Hann ræðir ýmsar tilgátur en heldur ekki uppi áróðri fyrir neinni þeirra heldur bendir bæði á takmörk þeirra og styrk. Bókin er því ekki aðeins kynning á niðurstöðum vísindamanna heldur líka skínandi dæmi um vísindalega hugsun.

Vonandi skrifar Guðmundur meira um líffræði fyrir almenning enda eru bækur af þessu tagi ekkert lítil búbót fyrir menningarlíf þar sem skynsamleg hugsun þarf sífellt að verjast hindurvitnum, vaðli og vitleysu.

Nú er skólinn kominn í fullan gang. Töflubreytingum er lokið og atið í kringum annaskiptin að mestu búið. Þetta gekk allt heldur vel og aðsókn er með besta móti. Hugsanlega verður að takmarka inntöku í skólann eitthvað næsta haust til því ef jafnmargir sækja um og síðast dugar framlagið sem stofnunin fær á fjárlögum fyrir árið 2009 varla til að kenna öllum þeim skara. Ég hef svo sem ekki miklar áhyggjur af því enda verð ég farinn í námsorlof þegar næsta önn byrjar.

Þótt desember og byrjun janúar séu annatími hjá stjórnendum framhaldsskóla hafði ég tíma til að lesa nokkrar nýútkomnar bækur. Á jóladag las ég Glímuna við Guð eftir Árna Bergmann. Þetta er sérstök bók. Hún er skrifuð af einlægni og alvöru og er dásamlega laus við einfaldar lausnir og innantóma mælsku. Árni viðurkennir einfaldlega fávisku um hinstu rök tilverunnar og ræðir af víðsýni og yfirvegun hvaða samband menn geta haft við æðri veruleika sem þeir vita nær ekkert um, ekki einu sinni hvort hann er til í raun og sannleika.

Milli jóla og nýárs las ég bók sem heitir Apakóngur á Silkiveginum. Í henni eru sýnishorn alþýðlegrar kínverskrar frásagnalistar frá fjórtándu öld og fram á þá tuttugustu. Hjörleifur Sveinbjörnsson þýddi úr kínversku. Þetta er skemmtileg bók og mér finnst að Hjörleifur eigi mikið hrós skilið fyrir að hafa færst okkur þær gersemar sem þessar sögur eru. Ég vona að hann haldi áfram að þýða kínverskar bókmenntir á íslensku.

Ýmislegt fleira las ég af nýlegum bókum. Af íslenskum skáldskap sem ég komst yfir fannst mér einna mest varið í Skaparann eftir Guðrúnu Evu Mínervudóttur. Þessi bók hefur raunsæislegt yfirbragð en pælingarnar í henni eru á svipuðum nótum og Yosoy, furðusögu Guðrúnar Evu um hryllingsleikhúsið við Álafoss. Þær snúast um samband manns við líkama sinn eða kannski bara samband sálar og líkama. Þótt þetta séu býsna djúpar pælingar tefja þær söguna ekkert. Guðrún Eva er sá sagnameistari að geta komið heilmiklu fyrir milli línanna án þess að orði sé ofaukið í frásögninni.

Af þýddum skáldsögu hef ég þegar farið nokkrum orðum um Litlu stúlkuna og sígarettuna (sjá pistil frá 14. desember).

Önnur þýdd saga sem mér fannst merkileg er Vatn handa fílum eftir bandarískan höfund sem heitir Sara Gruen. Karl Emil Gunnarsson þýddi þessa bók sem segir frá fólki sem starfar í farandsirkus á kreppuárunum upp úr 1930 í Bandaríkjunum. Það er erfitt að lýsa töfrum þessarar frásagnar. Hún er öðrum þræði um kröpp kjör fátæks fólks á krepputímum, öðrum þræði um ástarþríhyrning og framhjáhald. Hún er líka  litrík saga um fíl og hesta og sérstætt fólk í óvenjulegu umhverfi.

Aðalpersónan í Vatni handa fílum er komin yfir nírætt, dvelur á elliheimili og rifjar upp veru sína í sirkusnum fyrir um 70 árum. Bókin gerist því á tveim stöðum sem eru eins ólíkir og vera má. Elliheimilið er stofnun þar sem allt er kerfisbundið samkvæmt réttum reglum og litlaust, lyktarlaust, bragðlaust og leiðinlegt eftir því en sirkusinn er heimur þar sem öllu ægir saman og allar reglur eru brotnar. Helsta samkenni þessara heima er að vistmennirnir á elliheimilinu eru álíka kúgaðir og verkafólkið í sirkusnum var.

Það er orðið ansi langt síðan ég hef skrifað á þetta blogg enda hef ég verið upptekinn af lagfæringum á íbúðarhúsnæði undanfarnar vikur. Samt hef ég gefið mér tíma til að lesa nokkrar nýútkomnar bækur. Sú sem ég kláraði síðast er Litla stúlkan og sígarettan eftir Benoît Duteurtre.

Þegar ég last fyrst um útkomu þessarar bókar í fjölmiðlum hélt ég að hún væri einhver hálfgerður fimmaurabrandari. Ég rakst svo á hana í rekka með nýjum bókum á bæjarbókasafninu og sá aftan á kápunni að Friðrik Rafnsson þýddi hana og Milan Kundera gaf henni góða dóma. Ég ákvað því að gefa taka hana með og sé ekki eftir því.

Ef skáldsagan er, eins og Kundera segir, hlátur Guðs yfir heimsku mannanna þá bendir þessi bók til að máttarvöldin hafi ansi svarta kímnigáfu. Hún lýsir heimi þar sem sjálfumglöð heimska hefur öll völd og þessi heimur er ískyggilega líkur þeirri veröld sem við byggjum.

Það er freistandi að líkja Litlu stúlkunni og sígarettunni við tvær framtíðarhrollvekjur frá fyrri hluta síðustu aldar sem eru Veröld ný og góð eftir Aldous Huxley og 1984 eftir George Orwell. Í báðum þessum bókum eru þættir úr tíðarandanum ýktir dálítið, skerpt á hugmyndum sem voru á kreiki og lýst framkvæmd á pólitískum hugmyndum sem stór hluti fólks jánkaði gagnrýnislaust.

Hugmyndirnar sem Huxley spann út frá voru nytjastefna, tæknihyggja og kröfur um þægindi en Orwell tók fyrir stjórnmálavæðingu samfélagsins, miðstýringu og alræði. Í sögu Benoît Duteurtre er farið með pólitíska rétthugsun og fjölmiðlamenningu samtímans tæplega hálfu hænufeti lengra en almennt tíðkast í veruleikanum og útkoman er samfélag þar sem heimsku og grimmd eru lítil takmörk sett.

Að sumu leyti minnir sagan líka á Réttarhöldin eftir Kafka. Venjulegur maður sem ekki hefur gert neitt sérstakt af sér er handtekinn og eftir það á hann enga möguleika.

Aðalpersóna bókarinnar er embættismaður sem vinnur á skrifstofu borgarstjórnar. Þetta er ósköp venjulegur náungi, dálítið skapstyggur og dálítið sjálfhverfur en hvorki sérlega slæmur né sérlega góður maður. Hann er skarpgreindur og smekkvís en fremur metnaðarlaus. Tilvera hans virðist þokkalega örugg og lífið í föstum skorðum þangað til hann er staðinn að því að reykja inni á salerni á vinnustað sínum. Atburðarásin sem þá fer í gang leiðir til þess að hann tapar vinnunni, kærustunni, mannorðinu, frelsinu og er á endanum gerður höfðinu styttri í einni sjónvarpsútsendingu. Það óhugnanlega við þetta allt er hvað sagan er raunsæ – það vantar fjandakornið næstum ekkert á að þetta gæti allt saman gerst.