Atli Harðarson

Gríska ljóðskáldið Jannis Patilis (Γιάννης Πατίλης) fæddist í Aþenu árið 1948. Ljóðið sem hér fer á eftir er úr bók eftir hann sem heitir Spegill skrifarans (Γραφέως κάτοπτρον) og kom út árið 1989.

Ráðist á þögnina

Eins og hvirfilvindur lita er
hvítur svo er þögnin
þeytingur af öllu sem er talað
á þögninni fæst engin greining gerð
né heldur þó að beitt sé mælitækjum
eyðimörk sem inni í öllum býr
þykkur salli er hægur andblær tímans
aldrei nær að blása burt til hlítar
meðan lyftist lítill orðasveimur
með margvíslegt (og stundum ljóðrænt) líki
og hverfist aftur um í annað form
munu sandstrókarnir aldrei setjast
því tíminn – sem að blæs –
er Vitfirringin (og Vitfirringuna
fær ekkert hamið). Við höldum áfram
heimskingjar að tala um þögn
rétt eins og arða af sandi geti nokkuð sagt
um eyðimörk
(er sest hið innra í öllum).

(more…)

Enn eitt ljóð úr Verðugt er (Αξιον Εστί, frb. axjon estí) eftir Oðysseas Elytis (Οδυσσεας Ελύτης, 1911—1996).

Réttlætissól er í andanum ljómar
   og brúðarlauf þú sem lofsungið ert
ég bið að þið gleymið ei
   gleymið ei landinu mínu!

Með fjöllin sín háu í arnarlíki
   eldborgir vínviði grónar
og húsin svo hvít
   við himinsins bláma!

Snertir það Asíu á eina hlið
   við Evrópu nemur á hina
horfir þó einstakt við hafsæ
   og heiðríkju loftsins!

Hvorki rök aðkomumanna
   né kærleikur eigin niðja
aðeins harmur, vei, á alla vegu
   og vægðarlaust ljósið!

Mínar bitru hendur bera Þrumufleyginn
   á bak við Tíðina ég vendi þeim 
og ákalla svo aldagamla vini
   með ægilegum hótunum og blóði!

En horfið er allt blóð það hefur þornað
   hótanirnar grafnar, vei, í steina
og hver á móti öðrum úti setjast
   allir vindar loftsins!

Réttlætissól er í andanum ljómar
   og brúðarlauf þú sem lofsungið ert
ég bið að þið gleymið ei
   gleymið ei landinu mínu!

Brúðarlauf eða myrta (myrtus communis) er algeng jurt á Grikklandi og víðar við Miðjarðarhaf. Hún tengist bæði ódauðleika og dýrkun Afródídu ástargyðju.

Gríska orðið καιρός (keros) sem kemur fyrir í fimmta erindi hefur sömu tvíræðu merkingu og íslenska orðið tíð, getur merkt bæði tíma og veður.

Ljóðin í Verðugt er (Αξιον Εστί) hafa ekki öll sérstök nöfn en þau eru tölusett og þetta er sjötti óðurinn í miðhlutanum sem kallast Þjáningarnar eða Passían (Τα Πάθη). Fyrsti hlutinn heitir Sköpunin  (Η Γένεσις) og sá síðasti Lofsöngurinn eða Glorían (Τo Δοξαστικόν). Hin tvö ljóðin úr Αξιον Εστί sem hér hafa birst (11. des. 2009 og 14. des. 2009) eru einnig úr miðhlutanum.

Þessi ljóðabálkur er annars einhvers konar sálmur um Grikkland og stundum óljóst hvort ljóðmælandinn er skáldið eða land þess.

(more…)

Eftirfarandi ljóð er hluti af ljóðabálknum Verðugt er (Αξιον Εστί) eftir Odysseas Elytis (Οδυσσέας Ελύτης, 1911—1996). Þessi bálkur, sem út kom árið 1959, er þekktasta verk hans.

Síðasta vísuorðið er eins í öllum erindunum og þar ávarpar skáldið fjarstadda móður með orðunum Roðo mú Amaranto (Ρόδο μου Αμάραντο) sem þýða rós mín sem aldrei fölnar eða rós mín eilífðarblóm. Þessi orð tengjast Maríu guðsmóður þótt það sé ef til vill álitmál hvort skáldið ávarpar hana eða einhverja af landvættum Grikklands, enda kannski engin leið að segja á venjulegu máli um hvað Elytis yrkir.

Blóð elskunnar  prýddi mig purpura
og hjúpaði yndi sem aldrei var séð
í næðingi mannfólksins þraut ég og þvarr 
fjarlæga móðir, mín eilífa rós

Þeir biðu mín þar sem útsærinn opnast
á þrímastra skipum og skeytin mér sendu
synd mín að dirfðist ég sjálfur að elska
fjarlæga móðir, mín eilífa rós

Einn júlídag opnuðust með mér hið innra
augu hennar stóru en aðeins til hálfs
að bregða á meyjar líf birtu í örskamma stund
fjarlæga móðir, mín eilífa rós

Eftir það hefur snúist og geisað í gegn mér
aldanna bræði sem öskrar og hrín
„Hver sem þig litið fékk augum lifi í blóði og í steini“
fjarlæga móðir, mín eilífa rós

Landinu mínu ég líktist á ný
blómstraði í grjótinu, greri og óx
morðingja blóðskuld borga með ljósi
fjarlæga móðir, mín eilífa rós

(more…)

Eftirfarandi ljóð eftir Kavafis frá árinu 1910 heitir á frummálinu Η Σατραπεία (I Satrapia) en það orð er notað yfir umdæmi sem menn fengu að léni hjá Persakonungi og σατράπης (satrapis) er maður sem þiggur slíkt lén. Í grísku máli eru þessi orð stundum höfð um harðstjóra sem eru lægra settir en kóngurinn og um leiguþý illra valdhafa.

Borgin Súsa í Persíu (eða Íran) var norðan við botn Persaflóa skammt frá þar sem nú eru landamæri Íraks. Á valdatíma Cambysesar II (sem dó 522 f. Kr.) var borgin gerð að höfuðstað Persaveldis. Artaxerxes, sem nefndur er í ljóðinu, er trúlega Artaxerxes I sem ríkti yfir Persaveldi frá 465 til 424 f. Kr.

Sagan segir að aþenski stjórnmálamaðurinn og hershöfðinginn Þemistókles (Θεμιστοκλής, um 524 – 459  f. Kr.) hafi  leitað ásjár hjá Artaxerxes I eftir að hann var útlægur ger úr löndum Grikkja og kóngurinn hafi fagnað því að fá þennan höfuðfjandmann úr Persastríðunum í sína þjónustu. Óvíst er þó hvort Kavafis hafði Þemistókles sérstaklega í huga þegar hann orti ljóðið, enda hafa fleiri Grikkir á fornri tíð gengið á mála hjá Persum.

Leiguþý

Þvílíkt ólán, þú sem búinn varst
til vegsemdar og verka stórmannlegra,
þér hafa ranglát örlög alla tíð
bannað velgengi og viðurkenning;
þau leggja á þig lúalegan brag
lítilsigldar venjur, sinnuleysi.
Og uppgjöf þín, hve uggvænlegur dagur
(sá dagur þegar gefst þú upp og guggnar)
er farandmaður ferðu burt til Súsu
og gengur fyrir Artaxerxes einvald
sem veitir þér af vinsemd sinni að dvelja
í konungsgarði hirðmaður með hefðartitil.
Í örvæntingu viðtöku þú veitir
öllu því sem allra síst þú vilt.
Sál þín heimtar önnur gæði og yfir þeim hún grætur;
hún vill lýðsins lof og Fræðaranna,
torfenginn Hróður, öllu æðri og meiri,
Lárviðarsveiga, Leikhús, Aðaltorg.
Ekki getur Artaxerxes veitt þér neitt af þessu,
þetta eignast ekkert leiguþý;
en án þess, hvaða lífi er hægt að lifa.

(more…)

Eftirfarandi ljóð eftir Konstantinos P. Kavafis frá árinu 1899 er eitt af mörgum þar sem hann vísar í langa sögu Grikkja. Þeókrítos frá Sýrakúsu, sem nefndur er í annarri línu ljóðsins, var uppi á árunum 310 til 245 f. Kr. Hann bjó um tíma í Alexandríu og var þekktur fyrir skáldskap sinn um sveitasælu. Ungskáldið Evmenis er líklega tilbúningur Kavafis.

Fyrsta þrepið

Ungskáldið Evmenis kvartaði
eitt sinn við Þeókrítos og sagði:
„Í tvö ár hef ég verið við skriftir,
samið eitt hjarðljóð
og engu öðru verki lokið.
Vei mér, svo hátt, svo ofurhátt er að líta
upp stiga ljóðlistarinnar
af fyrsta þrepinu, þar sem ég stend
veslingur minn og kemst ekki ofar.“
Þeókrítos svaraði honum og sagði:
„Goðgá er svo að mæla og ekki við hæfi.
Jafnvel þótt þú standir á neðsta þrepi
skaltu samt vera stoltur og hrósa happi.
Þú ert hingað kominn og það er hreint ekki lítið;
dýrðlegt í meira lagi að ná þetta langt.
Fyrsta þrepið sem þú hefur klifið
er hátt yfir veraldarvegum.
Til að komast hér upp
þarf sjálfur, ef eigin rammleik,
að vinna sér þegnrétt í ríki andans.
Að komast í tölu fullgildra borgara
er fágætt og erfitt í þessu ríki.
Á aðaltorgi þess finnur þú löggjafa
sem aldrei láta gleiðgosa hafa sig að fífli.
Þú ert hingað kominn og það er hreint ekki lítið;
dýrðlegt í meira lagi að ná þetta langt.“

(more…)

Hér fer á eftir tilraun til að þýða ljóð eftir Odysseas Elytis  (Οδυσσέας Ελύτης,  1911 –1996). Hann var með helstu ljóðskáldum Grikkja á síðustu öld og hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1979.

Ljóðið er áttundi kafli af ljóðabálki í átján köflum sem birtist árið 1943 og kallast Sól hin fyrsta (Ηλιοσ ο πρωτος).

Ég hef lifað nafnið sem er elskað

Ég hef lifað nafnið sem er elskað
í skugga af tré – það var ólívukerlingin gamla –
í dyn frá hafsins ævilöngu leið.

Þeir sem grýttu mig lifa ekki lengur
ég hlóð brunn úr steinunum
að barmi hans koma ferskar og grænleitar stúlkur
varir þeirra berast niður úr dagrenningunni
hár þeirra raknar djúpt inn í ókomna tíma.

Koma svölur, ungbörn sem vindurinn á,
þær drekka og fljúga svo lífið gangi sinn gang
ógnvaldur draumsins breytist í draum
og bágindin sveigja hjá höfðanum góða
hvergi fer rödd til einskis um himinsins flóa.

Ódauðlegi sær, hvað hvíslar þú, segðu mér frá því
snemmendis kom ég að þínum árdegismunni
á efsta leiti þar sem ástin þín birtist
sé ég löngun næturinnar til að hella niður stjörnum
löngun dagsins til að kroppa gróður jarðar.

Í akra lífsins sáði ég smáblómum, þúsundum saman,
þúsundum barna þar sem réttsýnir vindar blása
fallegra og hraustra barna sem anda góðvild
og kunna að beina augum að ystu sjónarrönd
þegar tónlistin hefur eyjarnar á loft.

Ég hef letrað nafnið sem er elskað
í skugga af tré – það var ólívukerlingin gamla –
í dyn frá hafsins ævilöngu leið.

(more…)

Anestis Evangelú (Ανέστης Ευαγγέλου) fæddist í Þessalóniku árið 1937 og dó í þeirri sömu borg 1994. Eftir hann eru 7 ljóðabækur. Hér fer á eftir tilraun til að þýða eitt af ljóðum hans.

Skáldið

Hafði klifið hæsta tindinn
á himni var rödd hans hvítur fugl.
Aragrúinn, iðandi sem maurar neðst í hlíðum,
heyrði rödd hans, hóf sig stöðugt ofar,
þrengdi hringinn haldandi á lurkum,
hnífum og grjóti, þeir gengu nær,
greina mátti gargað drepum hann
og þegar flugu fyrstu hnullungarnir
og sólin blikaði á beittum hnífum
voru honum endalokin ljós.

En rödd hans
var hvítur fugl sem flaug yfir höfðum þeirra
og henni náðu hvorki garg né hnífar.

(more…)

Eftirfarandi ljóð eftir Kavafis er frá árinu 1916.

Þegar þær örvast
Reyndu, skáld, að gæta þeirra
þótt ekki staðnæmist nema fáar.
Myndir sem munúð þín fær.
Í setningar þínar láttu þær huldar til hálfs.
Reyndu, skáld, að halda þeim
þegar þær örvast í heila þín sjálfs
um nótt eða í hádegisbirtu.

(more…)

Þetta ljóð sem heitir Hestar er eftir Kostes Kokorovits (Κοστις Κοκοροβιτς). Um höfundinn veit ég því miður ekkert.

Hestar

1.
Ofan fjallið
fara hestar
er þá snerta þokuskýin.
Svartir hestar,
hvítir hestar,
öskugráir fákar líka.
Hneggja ei og
hvorki hlaupa
þeir né koma á stökki hröðu
heldur fara aðeins fetið,
hugulsamir,
hátign bæði
hafa þeir og sorg í fasi.
Líkast því
til hinstu hvílu
fylgi látnum þjóðhöfðingjum
eða snúi aftur heim úr
stríði sem er tapað og þeir
harmi kappa
horfna sjónum
riddara frá öðrum tíma
þá er líf sitt létu fyrir
Ástina – og eins og hringi
þyrlist þeir og snúi kvörnum,
sem þeir væru öllum gleymdir
í óbyggðum og
yfirgefnir. . .

2.
Ofan fjallið koma og fara
knapalausir
hestar – ganga
þeir í gegnum skýjahulu
og týnast þegar
nóttin kemur.
Aldrei framar
sjást á ferli
og enginn veit
og enginn spyr. . .

(more…)

Borgin er með þeim þekktari af eldri ljóðum Kavafis. Hann lauk því árið 1910. Frumtextinn er með endarími.

Borgin
Þú sagðir: „Ég ætla í annað land, ætla að framandi sævi.
Ætla að finnist þá önnur borg, önnur og betri en þessi.
Áfellisdóm hafa örlög skráð um allt sem ég reyni að gera;
Hjarta mitt orðið sem andvana lík og innlyksa í gröfum dauðra:
Æ hugur mín sjálfs, hve lengi enn skal una þeim döpru kjörum.
Hvert sem ég skima, hvert sem ég hvörmunum renni
sé ég hér sömu, svartleitu rústir míns lífs.
Hversu mörg ár til einskis ég hef eyðilagt – spillt og glatað.“

Ekki finnur þú annan stað, enga framandi sjói.
Borgin þig eltir. Er aldurinn færist yfir þá muntu
ganga um sömu götur og verða gamall í sömu hverfum.
Vertu ekki að gera þér vonir – þú kemur alltaf
í þessa borg – í sömu húsunum hvítnar af elli.
Þú finnur ei far með skipi né færan veg héðan burtu.
Þín tilvera ónýt hérna í útnára smáum og alveg með sama hætti
til einskis þitt lífshlaup um alla jörð – eyðilagt, spillt og glatað.

(more…)