Ljóðið Af Jóníu er frá árinu 1911.
Af Jóníu
Þótt við höfum brotið líkneskjur þeirra
og hrakið þá úr hofum sínum
höfum við ekki gengið af guðunum dauðum.
Jónía, enn ert það þú sem þeir elska
og enn ert þú jörðin sem sál þeirra minnist.
Þegar dagar yfir þér í ágúst þá hríslast
um loft þitt kraftar þess lífs sem þeir lifa
og svifléttar, óljósar myndir,
ungmennum líkar, fara á stundum
hratt yfir fjöll þín og hæðir.
Eftirfarandi ljóð birtist fyrst árið 1928. Það er um margt dæmigert fyrir seinni ljóð Kavafis, nánast eins óljóðrænt og verið getur.
Annað grískt skáld, Giorgos Seferis (Γιώργος Σεφέρης) sagði í frægri ritgerð að Konstantinos P. Kavafis (Κωνσταντίνος Π. Καβάφης) hafi farið með ljóðlistina að ystu mörkum þess óljóðræna og í þessu hafi enginn annar komist lengra.
Í ritgerð þessari ber Seferis saman tvo frumkvöðla módernisma í ljóðagerð, Bandaríkjamanninn Thomas Stearns Eliot (1888 – 1965) og einfarann frá Alexandríu, Kavafis (1863 –1933), og segir að Kavafis hafi öðrum skáldum fremur farið eftir því sem Eliot boðaði að tilfinningar yrðu aðeins tjáðar á listrænan hátt með því að lýsa hlutlægri samsvörun þeirra („objective correlative“).
Þetta ljóð virðist aðeins segja brot úr gamalli sögu. Ef til vill var þessi saga hlutlæg samsvörun þess hvernig framsýnir menn upplifðu samtíð sína rétt fyrir kreppuna miklu.
Hægt er að heyra ljóðið lesið á frummálinu með því að smella hér.
Í stórri grískri nýlendu árið 200 f. Kr.
Á því er enginn minnsti vafi að hlutirnir ganga
öðru vísi en menn óska hér í nýlendunni.
Samt eru framfarir hjá okkur.
Kannski er þó, eins og margir halda, orðið tímabært
að fá hingað pólitískan umbótamann.Vandamálið sem flækist fyrir okkur
er bara að þeir gera svo mikið mál úr öllu
þessir umbótamenn. (Best væri
að þurfa aldrei að leita til þeirra.)
Þeir spyrja um hvaðeina
og grafast fyrir um langsótt aukaatriði,
upphugsa róttækar breytingar fyrirvaralaust
og heimta að þær séu framkvæmdar án tafar.Þeir hneigjast líka til að færa fórnir:
Afsalið ykkur þessari eign,
það er áhættusamt að halda henni,
Það eru einmitt eignir af þessu tagi sem spilla nýlendunum.
Afsalið ykkur þessum tekjustofni
og líka þessu öðru sem tengist honum
og þessu þriðja líka, eins og af sjálfu leiðir.
Það munar vissulega um þetta, en hvað getur maður gert?
Þeir velta á þig ábyrgð sem veldur beinlínis tjóni.Sem rannsókn þeirra vindur fram
finna þeir fleiri og fleiri smáatriði sem þeir heimta
að verði afnumin, atriði sem er samt erfitt að skera niður.Er þeir ljúka verki sínu, ef allt gengur eftir,
og sérhvert lítilræði hefur verið dregið undir hnífinn
og þeir fara burt með þau laun sem þeim ber,
þá má merkilegt heita ef eitthvað verður eftir
þegar skurðhnífnum hefur verið beitt af þvílíkri leikni.
Annars er þetta kannski ekki tímabært.
Við skulum ekki flýta okkur. Óðagot er áhættusamt.
Menn sjá eftir því sem gert er í bráðræði.
Vissulega fer margt aflaga hér í nýlendunni.
En er mannlífið nokkurs staðar án misfellu?
Og þrátt fyrir allt eru framfarir hjá okkur.
Frá klukkan níu
Tólf og hálf. Tíminn hefur liðið hratt
frá klukkan níu þegar ég kveikti á lampanum
og settist. Hér hef ég setið án þess að lesa
og án þess að segja neitt. Við hverja
ætti ég að tala, ég er aleinn í þessu húsi.Frá klukkan níu þegar ég kveikti á lampanum
hefur myndin af líkama æsku minnar
komið að finna mig og vakið minningar
um lokuð herbergi sem ilmuðu
og unað fyrri tíma – unað svo djarfan!
Og hún setti mér líka aftur fyrir sjónir
stræti sem nú eru óþekkjanleg og staði
fulla með iðandi næturlíf sem nú hafa lokað,
leiksvið og kaffihús sem eitt sinn voru.Myndin af líkama æsku minnar
kom og hún færði mér einnig harma,
sorg sem fjölskyldan varð fyrir, aðskilnað,
hvernig mínir nánustu fundu til
og þeir dauðu sem svo lítils eru metnir.Tólf og hálf. Hvað tíminn líður.
Tólf og hálf. Hvað árin líða.
Krít og Ísland eru um sumt andstæður. Önnur eyjan er norðvestast hin suðaustast í Evrópu. Önnur er „álfu vorrar yngsta land“ en hin á sér lengri sögu en flestar mannabyggðir. Íbúar þessara landa eiga það þó sammerkt að kveða rímur.
Rímnakveðskapur Krítverja kallast mantinaðes (μαντινάδες) og er vinsæll meðal alþýðu rétt eins og ferskeytlur á Íslandi.
Í krítverskum rímum er hvert erindi tvö 15 atkvæða vísuorð. Menn kasta fram lausavísum en kveða líka eða kyrja langar sögur undir þessum hætti.
Hefti með vinsælum vísum fást víða í söluturnum á Krít og algengt verð á slíkum prentgripum er þrjár evrur. Mættu íslenskar vegasjoppur taka þetta til fyrirmyndar.
Hér er dæmi um krítverska lausavísu:
Λαός που την παράδοση ξεχνά και δεν θυμάται
στο λήθαργο του μαρασμού παντοτινά κοιμάται
Þetta er borið fram nokkurn veginn svona:
Laos pú tin paraðosi kseghna ke ðen þímate
sto liþargo tú marasmú pantotína kímate
Kommurnar í grísku ritmáli eru áherslumerki en áhersla er ævinlega á einu af þrem síðustu atkvæðum í orði. Í umrituninni eru sérhljóðar sem bera áherslu feitletraðir.
Þýðing orðanna er hér innan sviga: Λαός (þjóð) που (sem) την παράδοση (hefðinni) ξεχνά (gleymir) και (og) δεν (ekki) θυμάται (man) στο (í) λήθαργο (doða) του μαρασμού (hnignunarinnar) παντοτινά (alla tíð) κοιμάται (sefur).
Zoi Karelli (Ζωή Καρέλλη) fæddist í Þessalóníku árið 1901 og lést í þeirri sömu borg árið 1998.
Zoi var frumkvöðull í baráttu fyrir réttindum kvenna í Grikklandi. Hún sendi frá sér 10 ljóðabækur sem út komu á árunum 1940 til 1958. Eftir 1960 samdi hún m.a. leikrit og skrifaði greinar um evrópskar nútímabókmenntir.
Nafnið, Zoi Karelli, er höfundarnafn. Hún hét Hgrysúla Pentziki (Χρυσούλα Πεντζίκη) þar til hún giftist og fékk þá, að grískum sið, eftirnafn sem er eignarfallsmynd af ættarnafni maka síns og hét Hgrysúla Argyriaðú (Χρυσούλα Αργυριάδου).
Hér fer á eftir tilraun til að þýða eitt af ljóðum hennar:
Verkamaður á vinnustofu tímans
Þegar glerblásarinn gaf því mynd
fann hann svo vel
hvað hann elskaði efnið
sem hann blés í
með andardrætti sínum.
Stundum kristall, stundum líkt perlu,
perluskel, dýrindis fílabeini
eða ópal með litbrigðum misturs
og yfir í heiðblátt.
Allt þetta efni varð mynd,
mynd ástar á sérhverju því
sem er til innan tímans.Myndin, umbúðir tímans,
umlykur hann eins og elskendur gera
hún er tímanum gefin,
vænting og viðtaka í senn,
og tíminn faðmar þá lögun,
hann laðaði fram þessa einstæðu mynd
úr eigin ímyndunum
og úr inntaki sjálfs sín.En seinna þegar hönd hans, hönd úr efni,
snart mynd sem var fullmótuð orðin,
skildi hann að tíminn er af efnislegum toga;
Þegar hönd hans og myndin
og ástleitið dýrindis efnið urðu í senn
að gagnsæjum hugmyndum tímans.
Allt í senn.
Einkum þó hann sjálfur.
Konungur Asínu
Morgunninn leið og við leituðum hvarvetna um virkið
byrjuðum þar sem var skuggsælt og hafaldan
græn og laus við blik – bringa af slátruðum páfugli –
tók við okkur líkt og sú tíð þar sem hvergi er smuga.
Hátt að ofan komu æðar bjargsins
marggreindar vínviðarflækjur, naktar og snúnar
og lifnandi við
fyrir snertingu vatnsins en augað sem fylgdi þeim
reyndi að losna frá þreytandi ruggi
og rambi með þverrandi kröftum.Sólarmegin var ströndin víð og opin
og ljósið myljandi demanta á sterkbyggða veggi.
Hvergi nein lifandi skepna, villidúfurnar farnar
og konungur Asínu, sem við höfum nú leitað í tvö ár,
ókunnur öllum og gleymdur, Hómeri líka,
einu einasta vafasömu orði úr Ilionaskviðu
kastað hér niður sem dánargrímunni gullnu.
Þú snertir við henni, manstu ekki hljóminn? Tómahljóð
í ljósinu
eins og í þurru keri í uppgreftri úr mold
sama hljóð og árar okkar mynda niðrí sjónum.
Konungur Asínu, holrúm undir grímunni,
hvarvetna meðal vor, hvarvetna meðal vor og það undir
nafni:
„… og Asínu, … og Asínu“
og líkneskjur börn hans
löngun hans, vængjasláttur fugla og vindur
sem gnauðar um eyður í því sem hann hugsar og skip hans
bundin við festar í horfinni höfn
holrúm undir grímunni.Bak við stór augu, sveigðar varir, liðað hár
höggvið sem lágmynd í gullið lok tilverunnar
dökkleitt merki sem ferðast um eins og fiskur
í kyrrum sænum að morgni og þú sérð það
holrúm sem hvarvetna er meðal vor.
Og fulginn sem flaug með brotinn væng
hinn fyrra vetur
jarðneskar leifar af lífi
og konan sú unga sem hélt burt til að leika
við hundstennur sumarsins
sálin sem leitaði organdi í undirheima
og landið eins og stórt laufblað af platanusviði hrifið
brott af iðum sólarinnar
með minnisvörðum fornaldar og harmi samtímans.Og skáldinu dvelst og það horfir á grjótið og spyr sig
hvort eigi sér tilvist
innan um þessar ónýtu línur, brúnir, rendur og sveigi
hvort eigi sér tilvist
hér þar sem mætast farvegir eyðingar, vinda og regns
hvort til séu hræringar andlits, útlínur ástar og blíðu
sem rýrnuðu með svo undarlegum hætti í lífi okkar
urðu eftir eins og skuggar af öldum og þankar sem ómæli
hafsins
eða var ef til vill ekkert eftir annað en þungi
eða löngun í þunga þess lífs sem á tilvist í raun
þar sem við erum núna án þess að vera og svignum
líkt greinum þess hörmungavíðis sem grær meðan vonleysið
varir
og gulur straumurinn dregur seinlega niður sefgresi rifið úr
eðju með rótum
myndir af ásjón sem steingerð er orðin af dómum um beiskju
til eilífðarnóns
og skáldð er holrúm.Röðull með skjöld sinn klífur stríðandi hærra
og skelfingu lostin leðurblaka úr hellisins djúpi
skellur á ljósið sem örvar á hlífum
„… og Asínu, … og Asínu“ ef þetta skyldi vera konungur
Asínu
sem við höfum leitað svo vandlega hér innan borgarinnar
að stundum hafa fingur okkar þreifað á snertingu hans við
steinana.
Í síðustu færslu minntist ég á ljóðið Afneitun (Αρνηση) eftir Seferis. Hér fer á eftir fremur ónákvæm þýðing á því.
Afneitun
Við flæðarmál á feluströndu
fagurhvítri eins og dúfu
þorstinn mjög á miðjum degi
mæddi en vatnið salti blandað.Þar á ljósan ljóma sandsins
letrað höfðum nafnið hennar,
en frá sænum golan gladdi
og gustur eyddi skrifum þessum.Ó hve hjartað ákaft bærðist,
öndin þreyði full af löngun,
er líf vort tókum tökum – röngum!
Og tilverunni út því skiptum.
Giorgos Seferis (Γιώργος Σεφέρης) fæddist árið 1900 skammt frá Smyrnu í Anatólíu. Hann nam lögfræði við Sorbonne háskóla í Frakklandi og starfaði síðan lengst af í grísku utanríkisþjónustunni m.a. sem sendiherra í Tyrklandi, Englandi og Albaníu.
Seferis hætti að þjóna gríska ríkinu eftir að herforingjar tóku völd árið 1967. Þegar hann lést árið 1971 voru herforingjar enn við völd. Við jarðarförina safnaðist mikill fjöldi manna saman í Aþenu og söng ljóð hans Afneitun (Άρνηση) við lag Mikis Þeodorakis og varð þessi söngur, sem hafði þá um nær tíu ára skeið verið vinsæll og vel þekktur, að sameiningartákni þeirra sem börðust gegn herforingjastjórninni. (Þessi illa þokkaða stjórn sem hrökklaðist frá völdum 1974 stjórnaði Grikklandi að hætti fasista.)
Seferis fékk Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1963.
Ljóðið sem hér er reynt að þýða heitir Frásögn. Flutningur á hluta þess er hér.
Frásögn
Þessi maður gengur um grátandi
og enginn veit af hverju
stundum halda þeir að það séu horfnar ástir
eins og þær sem kvelja okkur hvað mest
á sumrin með hljómflutningstæki á ströndinni.Aðrir menn hafa verk að vinna
endalausa pappíra, börn sem vaxa
og konur sem eldast illa
hann hefur tvö augu eins og draumsóleyjar
eins og afskornar draumsóleyjar á vorin
og tvær uppsprettulindir í augnkrókunum.Gengur um göturnar, leggst aldrei til hvíldar,
en arkar um hornréta fleti á hryggjum jarðarinnar
vél endalausrar þjáningar
sem hefur á endanum enga þýðingu.Einhverjir heyrðu einræður hans
við sjálfan sig þegar hann gekk hjá
um spegla sem brotnuðu fyrir mörgum árum
og ásýndir sem inni í þessum speglum voru brotnar
og enginn getur nokkru sinni raðað aftur saman.
Aðrir heyrðu að hann ræddi um svefninn
og myndir af hryllingi á þröskuldi svefnsins
andlit, óbærileg vegna viðkvæmni sinnar.Við höfum vanist honum,
viðkunnanlegur og spakur sem hann er
þótt hann gangi sífellt um grátandi
eins og víðirinn á árbakkanum
sem þú sérð út um lestargluggann
á drungalegum morgni
þegar þú vaknar upp af vondum svefni.Við höfum vanist honum og hann er ekki fulltrúi neins
fremur en aðrir hlutir sem hafa orðið venjulegir
og ég tala um hann við þig því mér hugkvæmist
ekkert annað en það sem þú hefur vanist
og ég kann mig.
Gríska ljóðskáldið Jannis Patilis (Γιάννης Πατίλης) fæddist í Aþenu árið 1948. Ljóðið sem hér fer á eftir er úr bók eftir hann sem heitir Spegill skrifarans (Γραφέως κάτοπτρον) og kom út árið 1989.
Ráðist á þögnina
Eins og hvirfilvindur lita er
hvítur svo er þögnin
þeytingur af öllu sem er talað
á þögninni fæst engin greining gerð
né heldur þó að beitt sé mælitækjum
eyðimörk sem inni í öllum býr
þykkur salli er hægur andblær tímans
aldrei nær að blása burt til hlítar
meðan lyftist lítill orðasveimur
með margvíslegt (og stundum ljóðrænt) líki
og hverfist aftur um í annað form
munu sandstrókarnir aldrei setjast
því tíminn – sem að blæs –
er Vitfirringin (og Vitfirringuna
fær ekkert hamið). Við höldum áfram
heimskingjar að tala um þögn
rétt eins og arða af sandi geti nokkuð sagt
um eyðimörk
(er sest hið innra í öllum).
Enn eitt ljóð úr Verðugt er (Αξιον Εστί, frb. axjon estí) eftir Oðysseas Elytis (Οδυσσεας Ελύτης, 1911—1996).
Réttlætissól er í andanum ljómar
og brúðarlauf þú sem lofsungið ert
ég bið að þið gleymið ei
gleymið ei landinu mínu!Með fjöllin sín háu í arnarlíki
eldborgir vínviði grónar
og húsin svo hvít
við himinsins bláma!Snertir það Asíu á eina hlið
við Evrópu nemur á hina
horfir þó einstakt við hafsæ
og heiðríkju loftsins!Hvorki rök aðkomumanna
né kærleikur eigin niðja
aðeins harmur, vei, á alla vegu
og vægðarlaust ljósið!Mínar bitru hendur bera Þrumufleyginn
á bak við Tíðina ég vendi þeim
og ákalla svo aldagamla vini
með ægilegum hótunum og blóði!En horfið er allt blóð það hefur þornað
hótanirnar grafnar, vei, í steina
og hver á móti öðrum úti setjast
allir vindar loftsins!Réttlætissól er í andanum ljómar
og brúðarlauf þú sem lofsungið ert
ég bið að þið gleymið ei
gleymið ei landinu mínu!
Brúðarlauf eða myrta (myrtus communis) er algeng jurt á Grikklandi og víðar við Miðjarðarhaf. Hún tengist bæði ódauðleika og dýrkun Afródídu ástargyðju.
Gríska orðið καιρός (keros) sem kemur fyrir í fimmta erindi hefur sömu tvíræðu merkingu og íslenska orðið tíð, getur merkt bæði tíma og veður.
Ljóðin í Verðugt er (Αξιον Εστί) hafa ekki öll sérstök nöfn en þau eru tölusett og þetta er sjötti óðurinn í miðhlutanum sem kallast Þjáningarnar eða Passían (Τα Πάθη). Fyrsti hlutinn heitir Sköpunin (Η Γένεσις) og sá síðasti Lofsöngurinn eða Glorían (Τo Δοξαστικόν). Hin tvö ljóðin úr Αξιον Εστί sem hér hafa birst (11. des. 2009 og 14. des. 2009) eru einnig úr miðhlutanum.
Þessi ljóðabálkur er annars einhvers konar sálmur um Grikkland og stundum óljóst hvort ljóðmælandinn er skáldið eða land þess.
|
