Færslur undir „Grikkland“

Sköpunin

Sunnudagur, 27. október 2013

Ljóðabókin Verðugt er (Άξιον Εστί) sem kom út árið 1959 er þekktasta verk gríska ljóðskáldsins Oðýsseas Elytis. Ljóðið sem hér fer á eftir er upphaf fyrsta hluta sem kallast Sköpunin eða Tilurðin (Η Γένεσις).

Sköpunin

Í UPPHAFI var ljósið og fyrsta stundin
þegar varirnar ennþá í leirnum
brögðuðu á veraldar vegum
Blóðið var grænt og laukar í gullinni jörð
Í svefni sínum breiddi undursamleg hafaldan
út himinsins glitrandi blæjur
undir Jóhannesartrjám og háum beinvöxnum pálmum
Þar mætti ég
heiminum einn
og ég volaði og grét
Sála mín leitaði Merkisbera og Sendiboða
  Ég man að þá sá ég
Svörtu Konurnar þrjár
lyfta höndum mót austri
Gullnar á hrygginn og smám saman hvarf burtu
skýið sem skildu þær eftir
til hægri Og jurtir með framandlegt útlit
Það var sólin með möndul sinn inni í mér
og óskiptan fjölda af geislum sem kallaði Og
sá sem ég var að sönnu sá sem ég var fyrir fjölmörgum öldum
sá sem er ennþá í eldinum ferskur og grænn og ekki skorinn frá himni
Ég fann að hann kom og beygði sig
yfir vöggu mín sjálfs
minning sem orðin að nútíð
tók málróm frá bárum og trjám:
„Þitt boðorð er“ heyrði ég mælt „þessi heimur
það er skrifað í iður þín sjálfs
Lestu og legðu þig fram
þú skalt berjast“ var mælt
„Vopnist nú allir“ var mælt
Og hann var eins og ungur Guð sem enn er að læra
þegar hann breiddi út faðminn og skapaði þjáningu og fögnuð í senn.
Fyrst drógust naglarnir úr með afli
hátt uppi á veggnum svo féllu þær niður
Axirnar Sjö
rétt eins og stormur
í upphafi vega þar sem fugl allt frá byrjun
ilmar að nýju svo vel
sneri blóðið hreint til síns heima
og ófreskjur tóku á sig mannlega mynd
  Svo auðsætt hið óskiljanlega
 Þá komu líka allir vindarnir úr ætt minni
drengirnir með útblásnu kinnarnar
og breiðan grænan afturenda eins og á hafmeyjum
og aðrir fornir öldungar sem ég þekkti
með skeljahúð og vaxnir skeggi
Og þeir skiptu skýinu í tvo hluta og síðan í fjóra
og blésu í norður því litla sem eftir leifði
Stoltur gekk Turninn mikli á breiðum fæti í vatnið
Sjóndeildarhringurinn ljómandi lína
svo sýnileg og þykk og óyfirstíganleg

ÞESSI sálmur hinn fyrsti.

Þessi ljóðabálkur er einhvers konar sálmur um Grikkland og stundum óljóst hvort ljóðmælandinn er skáldið eða land þess.

Þegar í þessu fyrsta ljóði bókarinnar kemur fram að mælandinn er í senn maður sem byrjaði ævina sem smábarn og einhver sem hefur verið til í margar aldir.

Sennilega vísar Elytis í eigið upphaf þegar hann nefnir axirnar sjö en hverfið í Heraklion á Krít þar sem hann fæddist var nefnt eftir sjö öxum sem héngu á austurmúr borgarinnar. Tyrknesk yfirvöld komu þeim þar fyrir og þær áttu að tákna sjö herdeildir sem unnu borgina 1669. Árið 1912, skömmu eftir fæðingu Elytis, sameinaðist Krít gríska ríkinu og þessar axir voru teknar niður af veggnum.

Turninn mikli sem er nefndur undir lok ljóðsins er trúlega feneyska virkið við höfnina í Heraklion.

(more…)

Dauði Byrons eftir Georgios Drosinis

Laugardagur, 10. desember 2011

Byron lávarður (1788 – 1824) var bæði með helstu skáldum og frægustu persónugervingum rómantísku stefnunnar á sínum tíma. Hann endaði ævina á sóttarsæng í Grikklandi en þangað fór hann til að styðja Grikki í frelsisstríðinu gegn Tyrkjaveldi.

Byron aflaði sjálfstæðisbaráttu Grikkja fylgis meðal rómantískra menntamanna í heimalandi sínu, Englandi, og víðar í Evrópu og varð þjóðhetja hjá Grikkjum.

Allmörg grísk skáld hafa ort um Byron. Má þar frægastan telja Dionysios Solomos (Διονύσιος Σολωμός, 1798 – 1857) sem einnig er höfundur gríska þjóðsöngsins. Eitt af hans þekktustu verkum er langur bálkur um dauða Byrons. Annað velþekkt ljóð um sama efni er Dauði Byrons eftir Georgios Drosinis (Γεώργιος Δροσίνης, 1859–1951).

Dauði Byrons

Hvers leitaðir þú svanur hér á söndum
við seyrublandin fen og vatnalendur
hvar hafa vetursetu í sólarlöndum
svarleit gæsakyn og villtar endur?

Þú norðangestur heillað hafðir lýði,
en heillast lést af brúði sem við frelsi
er kennd þó innan virkisveggja skrýði
vatnadís þá stríðsklæðanna helsi.

Svanur hvíti að erni verða vildi,
og veita lið með ógnarklóm í hildi;
en banvæn ofdirfð var það slíkri veru …
Og vorið kom og fuglar aftur sneru,
þeir flugu sína leið til heimalanda,
líkfylgd hvítum svani norðurstranda …

Á Grikklandi eru farfuglarnir flestir vetrargestir og fara aftur heim til sín í norður þegar vora tekur. 

(more…)

Krít og Gorgónan sem var systir Alexanders mikla

Mánudagur, 2. ágúst 2010

Í ævintýri eftir Andreas Karkavítsas (Ανδρέας Καρκαβίτσας, 1865–1922) segir frá Gorgónunni, systur Alexanders mikla. Hún lifir í hafinu, er útlits sem hafmeyja, birtist sjómönnum og spyr þá:

Sjóari góður segðu mér frá, er Alexander konungur einhvers staðar lífs?

Söguhetjan í ævintýrinu er ungur sjóari. Hann áttar sig ekki strax og umlar einhver óljós orð um að tími Alexanders sé löngu liðinn en segir þó ekki berum orðum að hann sé dauður. 

Við svar hans tekur hin sporðfætta mær hamskiptum og verður að illilegum kíklópa. Sjórinn ókyrrist af bægslagangi hans og bræði. Þá áttar piltur sig og man eftir sögum af Gorgónunni sem spyr um bróður sinn. Hann bjargar sér og skipinu á síðustu stundu með því að svara:

Lifir og ríkir sem lávarður heims.

Við þetta svar fékk Gorgónan aftur sína fögru ásýnd og öldurnar stilltust. Á gullfallegu máli Andreasar er svar piltsins á þessa leið með rími í áhersluatkvæðum: Ζει και βασιλεύει και τον κόσμο κυριεύει (frb. Zi ke vasilevi ke ton kosmo kirievi).

Í skáldsögunni um Mikael kaftein (Καπετάν Μιχάλης – ensk þýðing kallast Freedom and Death) sem út kom árið 1950 vísar Nikos Kazantzakis (Νίκος Καζαντζάκης, 1883–1957) í þessa sögu af Gorgónunni. Hetjan Mikael, sem berst gegn yfirráðum Tyrkja  á Krít á seinni hluta 19. segir um land sitt að það sé ekki eyja heldur lifandi vera, Gorgónan systir Alexanders mikla, vættur sem engist í sjónum. Á öðrum stað í sögunni gerir Mikael athugasemd við hlátur nágranna síns og segist munu hlæja þegar Krít verður frjáls því þá slái hjart sitt frjálst.

Þessi tvenn ummæli söguhetjunnar eru hluti af prósa en þau eru samt sungin við lag eftir tónskáldið Manos Hgatziðakis (Μάνος Χατζιδάκις,  1925 – 1994) sem varð vinsælt í flutningi Nönu Múskúri (Nάνα Μούσκουρη, f. 1934).

Hér flytur Nana lag Hgatziðakis. Á undan söngnum rifjar hún upp söguna af Gorgónunni og hefur hana svolítið öðru vísi en í ævintýri Andreasar Karkavítsas. Upptakan var gerð af BBC árið 1973.

Krítverskar rímur

Sunnudagur, 1. ágúst 2010

Krít og Ísland eru um sumt andstæður. Önnur eyjan er norðvestast hin suðaustast í Evrópu. Önnur er „álfu vorrar yngsta land“ en hin á sér lengri sögu en flestar mannabyggðir. Íbúar þessara landa eiga það þó sammerkt að kveða rímur.

Rímnakveðskapur Krítverja kallast mantinaðes (μαντινάδες) og er vinsæll meðal alþýðu rétt eins og ferskeytlur á Íslandi.

Í krítverskum rímum er hvert erindi tvö 15 atkvæða vísuorð. Menn kasta fram lausavísum en kveða líka eða kyrja langar sögur undir þessum hætti.

Hefti með vinsælum vísum fást víða í söluturnum á Krít og algengt verð á slíkum prentgripum er þrjár evrur. Mættu íslenskar vegasjoppur taka þetta til fyrirmyndar.

Hér er dæmi um krítverska lausavísu:

Λαός που την παράδοση ξεχνά και δεν θυμάται
στο λήθαργο του μαρασμού παντοτινά κοιμάται

Þetta er borið fram nokkurn veginn svona:

Laos pú tin paraðosi kseghna ke ðen þímate
sto liþargo tú marasmú pantotína kímate

Kommurnar í grísku ritmáli eru áherslumerki en áhersla er ævinlega á einu af þrem síðustu atkvæðum í orði. Í umrituninni eru sérhljóðar sem bera áherslu feitletraðir.

Þýðing orðanna er hér innan sviga: Λαός (þjóð) που (sem) την παράδοση (hefðinni) ξεχνά (gleymir) και (og) δεν (ekki) θυμάται (man) στο (í) λήθαργο (doða) του μαρασμού (hnignunarinnar) παντοτινά (alla tíð) κοιμάται (sefur).