Færslur júnímánaðar 2013

Menntun og menntunarstig

Sunnudagur, 2. júní 2013

Viðleitni til að hækka menntunarstig Íslendinga væri góðra gjalda verð ef hærra menntunarstig jafngilti meiri og betri menntun. 

Hægt er að skipta flestum sem fjalla um skólamál á opinberum vettvangi í tvo flokka: Þá sem tala um menntun og þá sem tala um menntunarstig. Með menntun er að jafnaði átt við kunnáttu, þekkingu, skilning og fleira sem mannbætandi getur talist og aflað er gegnum uppeldi, lærdóm, rökræðu, þjálfun eða reynslu. Með tali um menntunarstig er hins vegar reynt að slá máli á menntun fólks með því að telja hve stór hluti þess hefur útskrifast úr skóla með gráðu af þessu eða hinu taginu. Þeir sem mest tala um menntunarstig virðast einkum hafa áhuga á samanburði menntakerfa í ólíkum löndum og vilja að sitt land raðist ofar en önnur. Þetta væri kannski gott og blessað ef hærra menntunarstig jafngilti ævinlega meiri og betri menntun.

Flestir kannast við spjöld sem eru notuð til að mæla sjón. Í efstu línum eru stórir stafir og svo minnka þeir smám saman og í þeim neðstu er letrið svo smátt að fáir geta lesið úr þeirri fjarlægð sem notuð er við sjónpróf. Svona spjöld eru sjálfsagt prýðileg mælitæki til að fá vísbendingu um hvað maður sér vel. En sá sem af einhverjum ástæðum vill koma vel út úr sjónprófi getur lagt á minnið hvað stendur á spjaldinu og romsað upp úr sér hvað stafirnir í neðstu línunni heita. Þó maður geti með þessu móti bætt útkomu sína úr sjónprófi dugar það ekki til að bæta sjónina.

Flestir kannast líka við hugtök eins og hagvöxt og vergar þjóðartekjur sem eru notuð til að fjalla um hag þjóða og landa. Til að mæla þetta eru ýmsar aðferðir notaðar. Eftir því sem ég best veit er engin þeirra óbrigðul. Mér skilst að sumir mælikvarðar á hag þjóða mæli einkum viðskipti á markaði en taki ekki tillit til sjálfsþurftabúsakapar. Ef slík tæki eru notuð til að slá máli á þjóðarhag þá virðist hann batna ef menn hætta að rækta kartöflur í eigin garðholu og kaupa í staðinn allan mat sem þeir éta. Við þetta mun hagur þjóðar kannski mælast betri þótt færri fái nóg að borða. Ónákvæm mælitæki geta stundum villt um fyrir mönnum.

Menntunarstig er langt frá því að vera nákvæmur mælikvarði á menntun. Í umræðu um menntunarstig hér á landi er ónákvæmnin raunar mjög áberandi, og er þá lítið sagt.

Þegar rætt er um menntunarstig Íslendinga er gjarna vísað til talanefnis frá OECD. Samkvæmt tölum sem samtökin birtu í ritinu Education at a Glance 2012 teljast aðeins 67% Íslendinga á aldrinum 25 til 64 ára hafa lokið framhaldsskólanámi. Sambærileg tala fyrir Noreg er 81%, Svíþjóð 87%, Danmörku 76% og meðaltal allra OECD landa er 74%.

Tölurnar fyrir Noreg og Svíþjóð eru ekki sambærilegar við okkar því norskir og sænskir framhaldsskólar útskrifa alla nemendur, líka þá sem skrópa og falla. Fyrir vikið eru t.d. gefin út  stúdentsskírteini í þessum löndum sem veita ekki heimild til að fara í háskóla. Þeir útskrifa sem sagt alla eins og grunnskólarnir gera hér á landi. Hærra „menntunarstig“ Norðmanna og Svía af þessum sökum jafngildir ekki meiri menntun. Raunar er sennilegt að það ýti undir iðjusemi og dugnað við nám að vita að án lágmarksárangurs fá menn ekki skírteini og okkar skipan leiði því til skárri menntunar ef eitthvað er.

Þegar talað er um að bara 67% Íslendinga milli 25 og 64 ára séu með menntun á framhaldsskólastigi eru þeir einir taldir sem hafa klárað a.m.k. það sem í gögnum OECD er kallað ISCED 3A, 3B eða 3C-long. Þetta eru þeir sem hafa stúdentspróf eða formlega menntun sem er skilgreind sem allt að ári styttri. Í flestum löndum teljast þeir sem hafa tveggja ára framhaldsskólanám að baki hafa fullgilda framhaldsskólamenntun en hér teljast þeir ekki með því stúdentsnámið hér er skilgreint sem fjögur ár. Ef við teljum með þá sem hafa lokið styttra  námi (þ.e. ISCED 3C-short) þá er talan hjá okkur 73% eða 1% neðan við OECD meðaltalið.

Við getum sem sagt hækkað „menntunarstig“ upp undir OECD meðaltalið með því einu að kenna stúdentsefnum fjórðungi minna en við gerum. Við getum komist yfir það með því að kalla tíunda bekk grunnskóla fyrsta bekk framhaldsskóla og stytta stúdentsnámið um tvö ár. Þannig er hægt að stórhækka „menntunarstig“ þjóðarinnar með því einu að fólk gangi skemur í skóla en það nú gerir.

Hærra hlutfall unglinga gengur í framhaldsskóla hér en víðast annars staðar eða 88% af fólki á aldrinum 15 til 19 ára en aðeins 83% að meðaltali í OECD löndum. Við getum því líklega komist nálægt toppnum í menntunarstigi með því að útskrifa ekki bara þá sem standast námskröfur heldur alla sem ganga í skóla eins og Norðmenn og Svíar gera. En með þessum og þvílíkum aðferðum getum við auðvitað ekki aukið menntun okkar neitt frekar en við getum bætt sjónina með því að læra spjaldið utanað eða kjör okkar með því að hætta að rækta eigin kartöflur.

Af þessu verður lítið ályktað um hvernig best sé að bæta menntakerfið hér á landi. Sú ályktun sem er skynsamlegast að draga er að gagnrýnislaus notkun á ónákvæmum mælitækjum sé varhugaverð.

(Birtist í Morgunblaðinu 31. maí 2013)