Greinasafn eftir Björn Bjarnason

Björn Bjarnason hefur sérstöðu meðal íslenskra stjórnmálamanna fyrir óvenjulega skarpskyggni og rökfestu. Þessi kostir hans njóta sín vel í greinasafninu Hvað er Íslandi fyrir bestu? sem út kom hjá Bókafélaginu Uglu fyrir fáeinum dögum síðan.

Í bókinni eru 13 greinar sem allar fjalla um samband Íslands við Evrópusambandið. Sú elsta er frá árinu 2003 og sú nýjasta var rituð í desember 2008.

Sem dómsmálaráðherra hefur Björn gegnt lykilhlutverki í þátttöku Íslands í Schengensamstarfinu og hann var formaður Evrópunefndar sem forsætisráðherra skipaði árið 2004 til að fjalla um tengsl Íslands við Evrópusambandið. Auk þess hefur hann verið formaður Utanríkismálnefndar Alþingis og atkvæðamikill í umræðu um utanríkis-, öryggis- og varnarmál um hartnær 40 ára skeið. Skoðanir sem hann heldur fram í bókinni byggja því á mikilli reynslu. Allir sem hafa áhuga á upplýstri umræðu um samband Íslendinga við Evrópusambandið hljóta því að fagna útkomu þessarar bókar.

*

Í viðauka, aftast í bókinni, er álit meirihluta Evrópunefndarinnar sem forsætisráðherra skipaði árið 2004 til að fjalla um tengsl Íslands við Evrópusambandið og skilaði skýrslu í mars 2007. Lokaorð þess eru:

Þótt aðild að ESB fylgi ýmsir kostir er hitt fulljóst að þeir hagsmunir og réttindi sem glatast Íslendingum við aðild vega miklu þyngra en kostirnir við aðild. Þess vegna er óhjákvæmilegt fyrir Íslendinga að standa áfram utan Evrópusambandsins eins og málum er nú háttað. (s. 186-7)

Greinarnar í safninu styðja allar þessa niðurstöðu. Fyrr í sama áliti, sem auk Björns er undirritað af Katrínu Jakobsdóttur, Ragnari Arnalds og Einari K. Guðfinnssyni, segir:

Engar líkur eru á að samist geti um milli Íslands og ESB, að 200 mílna efnahagslögsagan umhverfis Ísland verði í heild sinni viðurkennd sem sérstakt fiskveiðistjórnunarkerfi undir stjórn Íslandinga, enda samrýmist það ekki sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB og á sér engin fordæmi nema hvað varðaði afmörkuð fiskverndarhólf. […]

Íslenska efnahagslögsagan er 758.000 ferkílómetrar að stærð eða ríflega sjö sinnum stærri en landið sjálft. Íslendingar geta ekki framselt yfirráðin yfir þeim miklu auðæfum sem þar er að finna til Evrópusambandsins, án þess að hafa nokkra vissu fyrir hvaða reglum verði fylgt í sjávarútvegsmálum á komandi áratugum. Engin trygging er fyrir að Íslendingar geti varið hagsmuni sína í þessu efni til frambúðar sem aðilar að Evrópusambandinu, þar sem ráðherraráðið tekur úrslitaákvarðanir um hámarksafla og hvaða tegundir er leyfilegt að veiða, svo og um veiðiaðferðir og veiðarfæri. Í ráðherraráðinu myndu Íslendingar aðeins ráða yfir 3 atkvæðum af 348 miðað við núverandi stærð ESB. (s. 184-5)

*

Umræða um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur að verulegu leyti snúist um efnahagsmál, fullveldi og forræði yfir auðlindum. En það er ekki síður þörf að ræða áhrif sambandsins á þróun lýðræðis í aðildarlöndunum. Björn tæpir á sjónarmiðum nokkurra evrópskra fræðimanna um þetta efni en tekur ekki afstöðu til þeirra. Hann segir m.a. frá áliti félagsfræðingsins Ralfs Dahrendorfs og dregur það saman þar sem segir:

„Það er erfitt,“ segir Dahrendorf, „að komast að annarri niðurstöðu en lýðræði og þjóðríki séu tengd hvort öðru. Veiki alþjóðavæðing þjóðríkið veikist einnig lýðræðið. Til þessa hefur okkur ekki tekist að nýta kosti lýðræðis í stjórnmálastarfi utan þjóðríkisins.“  Niðurstaða hans er, að Evrópusambandið standist ekki sjálft lýðræðiskröfur, sem það gerir til þjóðríkja, sem óska aðildar að sambandinu. Hann telur einnig, að á tímum alþjóðavæðingar sé erfiðast að tryggja almenningi áhrif á ákvarðanir stofnana, sem starfa utan landamæra þjóðríkja og hafa yfirþjóðlegt vald. (s. 47)

Björn vitnar einnig í annan félagsfræðing, Alain Touraine, sem heldur því fram að yfirþjóðlegt vald geti farið saman við lýðræðisleg  áhrif almennra borgara á nærsamfélag sitt en skýrir kenningar hans ekki nógu vel til að gott sé að átta sig á því hvernig þær eru hugsaðar. Ég er sennilega ekki eini lesandinn sem gjarna vildi að Björn hefði sagt meira um þetta efni.

*

Á nokkrum stöðum í bókinni gagnrýnir Björn þá sem mæla fyrir aðild Íslands að ESB fyrir þjónkun við embættismenn sambandsins (sjá t.d. kaflana „Undirgefni og Brusselvald“ s. 139–140 og „Staksteinar í ófæru“ s. 141–143). Þeir sem andmælt hafa hugmyndum Björns um að Ísland geti tekið upp evru án inngöngu í sambandið vitna gjarna í embættismenn máli sínu til stuðnings. En í þessum köflum segir Björn að eigi að semja við Evrópusambandið um myntsamstarf, eins og lög þess og sáttmálar heimila, hljóti vegferðin að hefjast hjá ríkistjórnum aðildarlandanna fremur en hjá embættismönnum í Brussel.

Ef Evrópusambandið er í raun og veru samstarf fullvalda ríkja, eins og talsmenn þess halda gjarna fram, þá hlýtur þetta að vera rétt hjá Birni. En sé raunin hins vegar sú að aðildarríkin hafi glatað fullveldi sínu og ólýðræðislegt stofnanakerfi í Brussel fari sínu fram hvað sem aðildarríkin segja þá er rökrétt og eðlilegt að spyrja embættismennina frekar en ríkisstjórnir landanna.

Hér snúa hlutirnir á haus með dálítið broslegum hætti. Þeir sem tala eins og við höfum allt að vinna og engu að tapa með aðild viðurkenna á borði, en ekki í orði, að innan sambandsins séu lýðræðislega kjörin stjórnvöld aðildarlandanna sett undir vald embættismanna sem aldrei þurfa að leggja verk sín í dóm almennra kjósenda.

*

Í síðustu greininni í safninu ræðir Björn nokkuð orðið „aðildarviðræður“ sem allmikið ber á í fjölmiðlum um þessar mundir. Notkun þessa orðs gefur ranglega til kynna að áður en ríki sækir um aðild að sambandinu fari fram samningaviðræður um á hvaða kjörum það gengur inn í það. Hið rétta er að ríki sækir einfaldlega um aðild og slík umsókn þýðir að ríkisstjórn þess æskir inngöngu.

Umsókn um aðild er send ráðherraráði ESB sem felur framkvæmdastjórninni að meta getu umsóknarríkis til að uppfylla skilyrði fyrir aðild. Telji framkvæmdastjórnin, að umsóknarríkið uppfylli skilyrði fyrir aðild ákveður ráðherraráðið, hvort hefja eigi samningaviðræður við viðkomandi ríki og veitir framkvæmdastjórninni umboð til viðræðnanna. Þar leggur umsóknarríkið fram afstöðu sína til einstakra málaflokka á verkefnaskrá ESB og rökstuddar óskir um tímabundnar og varanlegar undanþágur eða aðlaganir varðandi innleiðingu á löggjöf ESB, ef á því er talin þörf í einstökum málaflokkum. Viðræðurnar snúast um þessar séróskir umsóknarríkisins og leggur framkvæmdastjórnin niðurstöðuna undir ráðherraráðið til samþykktar auk þess sem Evrópuþingið, þjóðþing allra aðildarríkja og umsóknarríkis þurfa að samþykkja hana. Í flestum tilvikum fer einnig fram þjóðaratkvæðagreiðsla um málið í umsóknarríkinu.

Af þessu sést, að það fara ekki fram neinar viðræður um aðild, heldur er rætt við stjórnendur ESB á grundvelli umsóknar, sem fyrir þá er lögð. (s. 178)

*

Hvort sem menn eru sammála Birni eða ósammála held ég að engum lesanda dyljist að hann fjallar um viðfangsefni sín af mikill þekkingu og reynslu. Skrif hans eru laus við slagorðaglamrið og öfgarnar sem því miður einkenna umræðuna um Evrópumál hér landi þar sem menn ýmist finna sambandinu allt til foráttu eða tala um það af nánast trúarlegri lotningu og láta eins og innganga í það leysi öll okkar vandamál. Sannleikurinn er þó að hagur þeirra nágrannalanda okkar sem hafa gengið í sambandið hefur hvorki versnað né batnað svo miklu muni við inngönguna.

Staða Íslands er ólík stöðu ríkjanna sem gengið hafa í Evrópusambandið af nokkrum ástæðum. Sú sem vegur þyngst er mikilvægi þess að halda forræði yfir 200 mílna fiskveiðilögsögu kringum landið. En fleiri ástæður skipta máli eins og staðsetning landsins, viðskiptasamningar við önnur efnahagssvæði og fámenni þjóðarinnar sem gerði hana áhrifalitla innan sambandsins.

Jafnvel þótt fallist sé á að skynsamlegt hafi verið fyrir önnur Evrópuríki að ganga í sambandið útiloka þessar ástæður að rök þeirra gildi óbreytt fyrir okkur.

Hitt er svo annað mál, og miklu umdeilanlegra, hvort þróun Evrópusambandsins hafi verið til góðs fyrir aðildarríkin. Hvaða skoðanir sem menn hafa á því efni hljóta sæmilega upplýstir menn að vera sammála um að það er óskynsamlegt að ganga í Evrópusambandið til að leysa skammtímavandamál. Það er engin leið að ganga úr því svo ákvörðun um inngöngu hlýtur að taka mið af langtímahagsmunum og því þarf að horfa yfir miklu víðara svið en hagtölur síðustu mánaða.

Einn af kostunum við greinasafn Björns er einmitt að hann skoðar málin í talsvert víðara samhengi en þeir gera sem aðeins hugsa um bankakreppuna og vandamál sem af henni leiða.



Lokað er fyrir ummæli.