Færslur nóvembermánaðar 2008

Efnahagsmál, Evrópusamband og galdratrú

Sunnudagur, 9. nóvember 2008

Það væri skemmtilegt að geta galdrað burt efnahagsvandamál, bara látið þau hverfa með því að setja réttu töfraformúluna í lög. Mér dettur stundum í hug að þeir sem hæst láta um að stjórnvöld eigi að leysa efnahagsvanda geri ráð fyrir því að þau séu göldrótt og sumir sem láta hæst um að vandinn hverfi við inngöngu í Evrópusambandið virðast ætla að það búi yfir meiri fjölkynngi en finna má dæmi um í ævintýrum, sé jafnvel næstum almáttugt.

Um hvort innganga í Evrópusambandið er skynsamleg eða óskynsamleg hafa mörg orð verið skrifuð. Ég held þó að raunverulegar ástæður þeirra sem telja annað hvort mjög mikilvægt að fara þar inn eða eru því mjög mótfallnir séu sjaldnast orðaðar með opinskáum og heiðarlegum hætti. Satt að segja held ég að flestir sem vilja ganga í Sambandið vilji það vegna þess að þeim finnst rétt að vera með af mórölskum og pólitískum ástæðum og þeir væru jafnákafir að mæla fyrir inngöngu þótt sýnt yrði pottþéttum rökum að hún bætti í engu efnahag landsmanna. Það sama held ég gildi um þá sem vilja standa fyrir utan Evrópusambandið. Þeim líkar illa hvað það er ólýðræðislegt og íhlutunarsamt um alls konar mál og vildu ekki þar inn þótt sýnt yrði fram á að inngangan skaðaði ekki efnalegan hag þjóðarinnar.

En vegna þess að það er hálfgert feimnismál að tala um pólitískar og siðferðilegar hugsjónir hvort sem þær snúast um gildi samvinnu milli þjóða eða um fullveldi og lýðræði reyna þeir sem bera slíkar hugsjónir fyrir brjósti að verja þær með óbeinum hætti og segja til dæmis að það sem þeir vilja fá fram auki hagvöxt, greiði fyrir viðskiptum eða treysti undirstöður atvinnulífsins. Úr þessu verður stórundarleg „rökræða“ þar sem raunverulegu ástæðurnar eru ósagðar en reynt að skáka andstæðingnum með stóroðrum, og oft mjög ósennilegum, yfirlýsingum um áhrif Evrópusambandsaðildar á efnahag landsmanna.

Þeir sem tala fyrir aðild segja stundum að við eigum að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru eins og það sé nánast sjálfgefið að um leið og við erum komin þar inn getum við leyst vandamál sem fylgja smáum gjaldmiðli. En sannleikurinn er líkast til sá að þó Íslendingar séu velkomnir í Evrópusambandið og geti vafalaust náð samningum um inngöngu á nokkrum mánuðum eru trúlega mörg ár eða áratugir þar til tekst að uppfylla skilyrði þess að taka upp evru. Valið stendur því ekki milli þess að vera fyrir utan og nota krónu eða vera fyrir innan og nota evru. Evrópusambandsaðild töfrar ekki fram hallalausan ríkisrekstur, lága verðbólgu og önnur skilyrði þess að komast inn í myntbandalagið. Óbreytt staða gagnvart sambandinu útilokar heldur ekki að tekinn sé upp annar gjaldmiðill en króna.

Stundum er látið að því liggja að við getum komist út úr kreppunni með inngöngu í Evrópusambandið fyrst Finnar gátu komist út úr sambærilegri kreppu með því að ganga í sambandið árið 1995. Gallinn við þessa rökfærslu er sá að Finnar voru lengi að vinna sig út úr  kreppunni sem þeir lentu í um og upp úr 1990 og eru það kannski enn. Innganga þeirra í Evrópusambandið var engin töfralausn. Kannski hjálpaði hún eitthvað (um það veit ég þó ekki) en samkvæmt tölum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum var atvinnuleysi þar heilan áratug (frá 1996 til 2005) að mjakast úr um þ. b. 15% í um þ. b. 8%. Það er sem betur fer enn að minnka en hefur enn ekki komist niður í þau 4% til 5% sem það var áður en kreppan hófst 1990.

Ég held að umræða um Evrópusambandsmál haldi áfram að vera óttalegur vaðall meðan deilt er um hvort aðild töfri burt hagstjórnarvanda. Það þarf að ræða önnur rök með og á móti aðild heldur en þau efnahagslegu og sú rökræða þarf að horfa til miklu lengri tíma en líklegt er að núverandi kreppa standi.

Hvort hefur fólk tapað hærra hlutfalli fjármuna sinna eða vitsmuna?

Sunnudagur, 2. nóvember 2008

Í Morgunblaðinu í dag er viðtal við nýkjörin forseta ASÍ, Gylfa Arnbjörnsson. Þar segir hann: „Við Íslendingar höfum ekki séð svona alvarlega stöðu í okkar efnahagsmálum síðan móðuharðindin gengu yfir, ef jafna á til einhvers í sögu okkar.“

Þegar ég las þetta hvarflaði að mér að Gylfi hlyti að vera galinn, en svo áttaði ég mig á að það er mögulegt að hann sé með réttu ráði ef hann er alls ófróður um Íslandssögu.

Um fimmtungur Íslendinga dó af völdum móðuharðindanna sem hófust 1783 og stöfuðu af eldgosi úr Lakagígum. Raunar fórst líka mikill fjöldi fólks í öðrum löndum, allt austur til Japan, vegna þessara eldsumbrota, því gosið olli kuldum og uppskerubresti víða um jörð.

Á þeim 225 árum sem liðin eru síðan gosið hófst í Lakagígum hafa Íslendingar oft séð það svart. Í hörðum árum undir lok 19. aldar voru margir bjargarlausir og fengu lítið að borða. Á þessum tímum náði fjöldi barna ekki eðlilegum þroska sakir næringarskorts og fólk dó úr hörgulsjúkdómum.

Að jafna gjaldþroti banka, minnkandi þjóðartekjum og vaxandi atvinnuleysi nú við hörmungar á borð við þær sem landsmenn gengu gegnum á fyrri tíð er ekki bara heimskulegt heldur líka siðlaust. Víst er áfall að missa vinnu og víst er leiðinlegt að tapa fé en það hefur enginn beinlínis dáið af völdum þess „hallæris“ sem nú gengur yfir og það eru sem betur fer ekki líkur á mannfelli.

Þeir sem tala um vandræðin í efnahagslífinu með jafngálauslegu orðfæri og Gylfi Arnbjörnsson, og líkja þeim við móðuharðindi, gefa í skyn að vandræði okkar séu sambærileg við bágindi fólks sem horfir á börnin sín svelta. Þetta er næstum eins og ef maður sem hefur fengið flís í puttann heimtar að fara fram fyrir þá sem eru lífshættulega slasaðir í biðröð á bráðamóttöku.

Þótt horfur í efnahagslífi séu slæmar er fjarstæða að tala um þær eins og einhverjar meiriháttar hörmungar. Yfirlýsingar um þjóðargjaldþrot og ónýtt efnahagslíf eru líka ýkjur og það er ansi mikið um ýkjur og stóryrði þessa daga svo manni dettur jafnvel í hug að margir hafi tapað hærra hlutfalli vitsmuna sinna heldur en fjármuna.

Á áratugnum frá 1995 til 2005 hækkuðu vergar þjóðartekjur á mann hér á landi um milli 35% og 40% ef marka má gögn á vef Hagstofunnar. Svörtustu spár gera ráð fyrir að við bökkum nú um nokkur ár en samt ekki alla leið aftur til 1995. Ég mann ekki til að lífið hafi verið neitt sérstaklega erfitt fyrir 10 árum síðan. En það er kannski lítið að marka hvað ég man og kannski ætti ég ekkert að vera að tjá mig um efnahagsmál reynslulaus eins og ég er í þeim efnum.

Ég hef aldrei notað raðgreiðslur, aldrei notað yfirdráttarheimild, raunar aldrei tekið lán nema námslán og lán til íbúðarkaupa. Ég get því ekki talað af reynslu um kjör þeirra sem eru skuldum vafðir og eiga ekki fyrir vöxtum og afborgunum, aðeins líst skilningsleysi á hvers vegna fólk tekur lán fyrir hlutum sem hægt er að komast af án.

Kannski er það skýringin á öllum þessum stóryrðum um kreppuna að fjöldi fólks hefur skuldsett sig í trausti þess að tekjur héldu áfram að hækka ár frá ári og á ekki fyrir vöxtum og afborgunum ef tekjurnar lækka. Það er svo sem skiljanlegt að fólk sem hefur komið sér í vandræði af þessu tagi sé örvæntingarfullt en því verður samt varla neitt meint af að viðurkenna að bágindi sín séu minniháttar og frekar ómerkileg í samanburði við hörmungar eins og móðuharðindin.