Að horfa reiður um öxl

Margir eru reiðir vegna kreppunnar. Margir sjá fram á tap, atvinnumissi, skert kjör. Í fjölmiðlum eru fullyrt að landið sé gjaldþrota (hvað sem það nú þýðir). Mér sýnist að margir sem eru reiðir leiti að einhverjum til að vera reiðir við, einhverjum til að kenna um. Sumir benda á Davíð Oddsson og segja að vandræðin séu honum að kenna, aðrir á Jón Ásgeir Jóhannesson og aðra „útrásarvíkinga.“ (Allir munu þó sammála um að þetta voru ekki samantekin ráð hjá Davíð og Jóni Ásgeiri.)

Reiði er ef til vill eðlileg undir þessum kringumstæðum og viðfangslaus reiði leitar sér að einhverju til að beinast gegn. Það er leitað að blórabögglum.

Að mínu viti er ekki trúlegt að fjármálakreppa, gjaldþrot íslenskra banka og ábyrgðir sem falla á ríkissjóð séu einhverjum fáeinum mönnum að kenna. Sennilegra er að farið hafi á versta veg vegna þess að margt brást samtímis. Það er hægt að benda á:

  • Krosseignatengsl til að fegra bókhald stórfyrirtækja.
  • Glannaskap í fjárfestingum.
  • Mikla skuldsetningu heimila, fyrirtækja og sveitarfélaga í landinu.
  • Ófullkomin lög um íslenska bankastarfsemi.
  • Forseti lýðveldisins kom í veg fyrir að sett yrðu lög um eignarhald á fjölmiðlum. Fyrir vikið hafa þrjár stærstu viðskiptablokkirnar, sem áttu hver sinn bankann, rekið öll blöðin sem hefðu átt að fjalla með gagnrýnum hætti um viðskiptalífið og vara við hættunum.
  • Stóraukin ríkisútgjöld á síðustu árum.
  • Vaxtastefnu seðlabankans og vandræði í stjórn peningamála hér heima.
  • Alþjóðlega bankakreppu.
  • Heillum horfinn forsætisráðherra á Englandi.

Allmargir kenna markaðshyggju eða frjálshyggju um ástandið. Þetta er mikil einföldun því aðeins sumir af þessum samverkandi þáttum eru afleiðing af opnun markaða og einkavæðingu. Sumir eru hins vegar afleiðing af annars konar pólitík og sumir verða ekki raktir til neinnar einnar stjórnmálastefnu öðrum fremur.

Ekkert eitt og líkast til ekkert tvennt eða þrennt af því sem hér var talið hefði dugað til að koma efnahag landsins í þá erfiðu stöðu sem nú er uppi. Það þurfti margt að fara saman. Heiftarleg reiði út í þá sem bera ábyrgð á einhverju einu af þessu er kannski skiljanleg. En hún er tæplega skynsamleg og nokkuð áreiðanlega ekki uppbyggileg. Reiði horfir aðeins til fortíðar en nú er þörf að horfa til framtíðar.

*

Í öllu talinu um „þjóðargjaldþrot“ má ekki gleymast að sú uppstokkun sem á sér stað felur í sér tækifæri:

  • Undanfarin ár hafa bankarnir laðað að sér stóran hluta af því fólki sem hefur mesta menntun og mesta hæfileika til nýsköpunar í atvinnulífi. Nú fá aðrar greinar væntanlega stærri hluta þessa hóps til sín og ætla má að í því felist sóknarfæri.
  • Undanfarin ár hafa fáeinir auðmenn ráðið mjög miklu í atvinnulífi landsins. Nú minnkar vonandi veldi þeirra svo fleiri komast að.
  • Undanfarin ár hafa fréttir af þotuliðinu og útrásarvíkingunum mótað gildismat ungs fólks í ansi ríkum mæli. Fjöldinn allur af unglingum hafur alist upp við að það eftirsóknarverðasta af öllu sé að komast í hóp með þessu fólki. Nú fá þeir sem hampa öðrum og uppbyggilegri gildum eins og sparsemi, hófstillingu og gætni vonandi meiri hljómgrunn.

Varðandi þetta síðasttalda er ef til vill umhugsunarefni hvort hugarfar sem minnir á spilafíkn er með einhverjum hætti landlægt eða ríkjandi hér á landi. Er eitthvað í okkar samfélagi sem elur upp glanna í fjármálum og menn sem hugsa meira eins og Einar skáld Benediktsson heldur en eins og aðhaldssamir og gætnir atvinnurekendur?

*

Það er vissulega slæmt að tapa peningum og búa við óvissu um hag sinn á næstu misserum. En það er e.t.v. gott að hrista upp í hagkerfinu. Hvort kreppan, sem nú er að hefjast, gerir á endanum meira gott en slæmt veit enginn. Kannski veltur það ekki síst á því hvort menn kjósa að eyða orkunni í að horfa reiðir um öxl eða bjartsýnir fram á veginn.

Mesta hættan nú er ekki að ríkissjóður verði stórskuldugur og fyrirtæki fari á hausinn, þótt þessi hætta sé vissulega áhyggjuefni. Mesta hættan er að hálf þjóðin fari að eyða orkunni í hjaðningavíg.

Til að draga úr hættunni á þessu held ég að best væri að skipa seðlabankastjóra sem eru ekki eins umdeildir og Davíð Oddsson og mynda þjóðstjórn með ráðherrum úr öllum flokkum, helst undir forystu Geirs H. Haarde sem hefur sýnt aðdáunarverða leiðtogahæfileika og yfirvegun í öllu atinu undanfarna daga.

Æðstu yfirvöld landsins ættu semsagt að senda skýr skilaboð um að nú skuli slíðra sverðin og vinna saman.



Lokað er fyrir ummæli.