Atli Harðarson

Síðan ég byrjaði að fylgjast með málefnum framhaldsskóla hefur aftur og aftur komið upp umræða um þörf fyrir fleiri stuttar námsbrautir og að þær geti dregið úr brottfalli frá námi. Ákvæði um framhaldsskólapróf eftir eins og hálfs til tveggja ára nám í 16. grein laga um framhaldsskóla (nr. 92/2008) eru e.t.v. einhvers konar bergmál af þessari umræðu. Hugmyndir um að fjölgun stuttra brauta sé gott ráð við brottfalli byggjast þó á fremur hæpnum forsendum. Vandi þeirra sem hætta í skóla án þess að ljúka skilgreindu námi er, að ég held, fremur of fáir kostir á löngu námi en skortur á stuttum námsbrautum.

Ég hef starfað við framhaldsskóla í rúman aldarfjórðung og kynni mín af unglingum benda til að flestir vilji klára þriggja til fjögurra ára nám og útskrifast svo með jafnöldrum sínum. Styttri brautir hafa ekki verið fjölsóttar af fólki innan við tvítugt þótt víða hafi verið boðið upp á þær.

Flestar þriggja til fjögurra ára námsbrautir sem nú standa til boða eru annað hvort starfsmenntabrautir, sem búa fólk undir tiltekið og afmarkað starf, eða fremur strembnar bóknámsbrautir til stúdentsprófs, sem eru einkum undirbúningur fyrir akademískt nám í háskóla. Það er vart við því að búast að allur þorri þeirra unglinga sem ekki sækja í hefðbundið menntaskólanám sé tilbúinn að velja eina tiltekna starfsgrein. Marga þeirra langar í breiðari menntun og flestir þeirra vita vel að störfin sem bjóðast í framtíðinni munu fæst falla að sérgreinum, sem voru skilgreindar fyrir margt löngu af mönnum sem verða dauðir þá, ef þeir eru það ekki nú þegar.

Það vantar líklega meira framboð af almennu námi sem býr fólk ekki undir tiltekið starf heldur opna og óvissa framtíð. Slíkt nám á meira skylt við hefðbundið stúdentsnám en eiginlegt starfsnám, en þarf samt ekki allt að vera jafnbundið bóklegum fræðum og stúdentsnám er nú um stundir. Listir, handverk, félagsmál, íþróttir og þroskandi vinna geta vel verið drjúgur hluti þess. En það þarf að njóta virðingar og hafa tilgang og til þess er best að það sé af fullri lengd og heiti það sama og annað nám á framhaldsskólastigi.

Ég hugsa að heppilegast sé að móta námsleiðir af þessu tagi án þess að umturna að ráði þeim starfsmennta- og bóknámsbrautum sem fyrir eru og miða við að upp til hópa ljúki unglingar þriggja til fjögurra ára námi í framhaldsskóla og útskrifist eftir það með próf sem kallast stúdentspróf.

Um og upp úr miðjum áttunda áratug síðustu aldar voru stofnaðir fjölbrautaskólar víða um land, sums staðar með samruna gagnfræða- og iðnskóla. Á þessum tíma var um það rætt að í þeim yrði enginn aðgreining á bóknámi og verknámi. Reyndin varð samt sú að gera greinarmun á stúdentsprófi og öðrum lokaprófum eins og hefðbundið var. Þessi mannamunur var, og er enn, undirstrikaður með því að stúdentar bera hvíta húfu þegar þeir útskrifast en aðrir eru ýmist húfulausir eða með höfuðfat í öðrum lit.

Á árunum frá því um 1980 fram til 1999 var þessi gamalgróna aðgreining milduð nokkuð með fjölgun stúdentsbrauta sem höfðuðu til æ breiðari hóps. Undir aldarlok voru t.d. víða komnar íþrótta-, tónlistar- og tæknibrautir til stúdentsprófs. Árið 1999 tók gildi Aðalnámskrá sem stöðvaði þessa þróun og kvað á um að bóknámsbrautir skyldu aðeins þrjár (þeim var svo fjölgað í fjórar nokkrum árum seinna) og allar með þunga áherslu á undirbúning fyrir akademískt nám. Námskráin frá 1999 opnaði að vísu leið til að klára viðbótarnám til stúdentsprófs eftir tveggja til fjögurra ára starfstengt nám eða listnám, en sú leið var aðeins fyrir þá sem luku sérhæfðu starfs- eða listnámi. Með nýrri Aðalnámskrá, sem var gefin út í vor á þessu ári, fá skólar aftur svigrúm, eins og þeir höfðu fyrir 1999, til að bjóða fleiri kosti á námi til stúdentsprófs. Ég held að heppilegt sé að nýta þetta svigrúm til að afnema aðskilnaðarstefnuna alveg og skilgreina allt framhaldsskólanám sem nám til stúdentsprófs.

Nú kann einhver að segja að með þessu hljóti að vera horfið frá því að stúdentspróf dugi til inngöngu í háskóla. Því er til að svara að nú þegar fer fjarri að öll stúdentspróf dugi til inngöngu í hvaða háskóladeild sem er – enda tæpast vit í öðru en þær setji hver sín inntökuskilyrði sem geta t.d. verið svo og svo margar námseiningar í tilteknum greinum (eins og er þegar gert í verkfræði við Háskóla Íslands) eða árangur á inntökuprófi (eins og í læknadeild Háskóla Íslands og leiklistar- og dansdeild Listaháskóla Íslands).

Verði þessi breyting gerð á næstu árum munu skólar útskrifa suma með stúdentspróf af félagsfræða-, mála- eða náttúrufræðibraut og aðra með stúdentspróf í iðngreinum eins og húsasmíði eða hársnyrtiiðn og enn aðra með stúdentspróf þar sem áhersla er lögð á listir, íþróttir eða hvað annað sem menntar fólk og bætir. Það verður þá væntanlega tekið að líta á það sem sjálfsagðan hlut að ungt fólk klári þriggja til fjögurra ára framhaldsskólanám og útskrifist með stúdentspróf.

(Birtist í Morgunblaðinu 13. desember 2011)

Byron lávarður (1788 – 1824) var bæði með helstu skáldum og frægustu persónugervingum rómantísku stefnunnar á sínum tíma. Hann endaði ævina á sóttarsæng í Grikklandi en þangað fór hann til að styðja Grikki í frelsisstríðinu gegn Tyrkjaveldi.

Byron aflaði sjálfstæðisbaráttu Grikkja fylgis meðal rómantískra menntamanna í heimalandi sínu, Englandi, og víðar í Evrópu og varð þjóðhetja hjá Grikkjum.

Allmörg grísk skáld hafa ort um Byron. Má þar frægastan telja Dionysios Solomos (Διονύσιος Σολωμός, 1798 – 1857) sem einnig er höfundur gríska þjóðsöngsins. Eitt af hans þekktustu verkum er langur bálkur um dauða Byrons. Annað velþekkt ljóð um sama efni er Dauði Byrons eftir Georgios Drosinis (Γεώργιος Δροσίνης, 1859–1951).

Dauði Byrons

Hvers leitaðir þú svanur hér á söndum
við seyrublandin fen og vatnalendur
hvar hafa vetursetu í sólarlöndum
svarleit gæsakyn og villtar endur?

Þú norðangestur heillað hafðir lýði,
en heillast lést af brúði sem við frelsi
er kennd þó innan virkisveggja skrýði
vatnadís þá stríðsklæðanna helsi.

Svanur hvíti að erni verða vildi,
og veita lið með ógnarklóm í hildi;
en banvæn ofdirfð var það slíkri veru …
Og vorið kom og fuglar aftur sneru,
þeir flugu sína leið til heimalanda,
líkfylgd hvítum svani norðurstranda …

Á Grikklandi eru farfuglarnir flestir vetrargestir og fara aftur heim til sín í norður þegar vora tekur. 

Halda áfram að lesa færsluna »

Ég gekk í menntaskóla á áttunda áratug síðustu aldar. Á fyrsta ári vorum við 25 saman í bekk og álíka mörg á öðru ári. Á þriðja og fjórða ári var ég í 6 manna eðlisfræðideild. Við vorum 6 saman í eðlisfræði og hluta af stærðfræðinni en með hópi úr náttúrufræðideild í ýmsum öðrum greinum. Valfög voru flest kennd í litlum hópum og stór hluti kennslustunda sem ég sat var mjög fámennur miðað við það sem nú gerist. Ég var heppinn. Lánið elti mig svo upp í háskóla þar sem ég var oftast í minna en 25 manna hópum. Það var ráðrúm til að spyrja og spjalla.

Þegar ég fór kenna fyrir aldarfjórðungi var svona ríkmannlegt skólahald orðið heldur fágætt. Við fjölbrautaskóla með blöndu af bóknámi og verknámi, eins og þann sem ég starfa við, var þó vanalegt að hafa 8,5 til 9 kennara í fullri vinnu á hverja 100 nemendur. Nú er þessi tala nær 7,5. Þá tíðkaðist líka að kenna verklegar raungreinar í 10 til 15 manna hópum og valfög voru sett á vetur þótt fjöldi nemenda væri ekki nema helmingur af því sem nú er talið lágmark. Þá var kostnaður við að kenna hverjum nemanda í eitt ár álíka mikill í framhaldsskólum og í grunnskólum. Nú er framlag á hvern ársnemanda í framhaldsskólum að jafnaði innan við tveir þriðju af því sem kostar að hafa barn einn vetur í grunnskóla.

Eftir linnulausa „hagræðingu“ og kröfur um „skilvirkni“ og „framleiðni“ er algengt orðið að hafa 30 manna hópa í byrjunaráföngum í framhaldsskólum og verulega hefur dregið úr verklegri kennslu t.d. í raungreinum. Þrátt fyrir yfirstandandi kreppu er samfélagið samt miklu auðugra nú en þá. En hvers vegna í ósköpunum er ríkið orðið svo nískt á kennslu fyrir unglinga?

Það er hægt að benda á heimskulega græðgi og áherslu á steypu og byggingar fremur en auðugt mannlíf og víst er fótur fyrir slíkum ábendingum. Það má líka segja að því fleiri verkefni sem ríkissjóður borgar því minna fari í hvert þeirra. Þetta er þó ekki öll sagan. Hluti af vitleysisganginum er held ég vegna þess að of margir af þeim sem ráða ferðinni í menntamálum hafa tapað áttum, halda jafnvel að skóli sé eins og sumar greinar framleiðsluiðnaðar að því leyti að best sé að gera sem mest á sem skemmstum tíma og með sem minnstri fyrirhöfn – skyndibiti sé fullgott veganesti út í lífið.

Fyrir flesta tekur það langan tíma og krefst raunverulegrar handleiðslu að ná valdi á góðum stíl, vísindalegri hugsun á einhverju sviði, erlendu máli, listfengi eða fallegu handbragði. En skóli sem snýst um að afkasta sem flestum „einingum“ með sem minnstri kennslu kemst illa eða ekki hjá að svíkja nemendur sína um þetta. Hætt er við að þá verði þrautalendingin að færa þeim í staðinn lauslega kynningu og yfirborðsvaðal um hitt og þetta. Þegar svo er komið er í raun hætt að starfrækja alvöru skóla og búið að ræna ungt fólk ansi miklu af þeim lífsgæðum sem mestu varða.

Það er eins og allt of margir hafi misst sjónar á því að skólinn á að vera griðastaður þess seinlega í heimi hraðans – staður þar sem má vera lengi að hlutunum og þar sem gefst ráðrúm til að tala saman. Í skóla er líka í lagi að hafa meiri áhuga á stjörnufræði, leiklist eða sögu heldur en einhverju sem er talið hagnýtt í dag (og enginn veit nema reynist svo fánýtt hjóm á morgun).

Þegar kreppan skall á haustið 2008 vonaði ég að hraðinn og tryllingurinn sem var að hola og mola skólastarf og menningu í landinu heyrði sögunni til. Sú von hefur ekki ræst. Öðru nær. Það er þvert á móti gengið enn lengra í „hagræðingu“ jafnframt því sem áformin um stórhýsi og óhófseyðslu á kostnað ríkisins eru, ef eitthvað er, enn fáránlegri en í óðærinu sem kallað var góðæri. Samkvæmt frumvarpi til fjárlaga sem nú liggur fyrir Alþingi á enn að minnka kennsluna sem nemendur fá í framhaldsskólum – eins og eyðileggingin sé ekki orðin meiri en nóg nú þegar.

(Birtist á bls. 17 í Morgunblaðinu 10. október 2011)

Óður númer 4 úr Verðugt er (Αξιον Εστί) eftir Odysseas Elytis (Οδυσσέας Ελύτης)

Svala ein * og yndi vorsins
aftur til að snúi sól * er æði mikið verk að vinna
þurfa af þeim sem eru dauðir * þúsundir að knýja hjól
þörf er líka lifendanna * að láti þeir í té sitt blóð.

Ó þú guð minn æðsti fyrsti * inn um fjöllin reist mig hefur
Ó þú guð minn æðsti fyrsti * læstir mig í unnar faðm!

Maí er heygður * líki liðnu
legstað úti á hafi bjuggu * galdrakarlar gerðu lokað
grafhýsi í djúpum brunni * þar sem allt til hinstu botna
ilma myrkur * ilma hyljir.

Ó þú guð minn æðsti fyrsti * þú ert inn um liljur vorsins
Ó þú guð minn æðsti fyrsti * upprisunnar angan kennir.

Hrærist eins og * sæðisfruma
titri inni í myrkum kviði * minninganna skorkvikindi
skelfilegt í iðrum jarðar * sem köngurvofa kroppar ljósið
birtan skín í flæðarmáli * bliki slær á hafsins flöt.

Ó þú guð minn æðsti fyrsti * girt mig hefur ströndum sævar
Ó þú guð minn æðsti fyrsti * að undirstöðum gafst mér fjöllin!

Upphafsorð ljóðsins vísa trúlega í 7. kafla fyrstu bókar í Siðræði Níkomakkosar eftir Aristóteles þar sem segir (í þýðingu Svavars Hrafns Svavarssonar) „[Þ]að vorar ekki með einni svölu eða einum blíðskapardegi. Á sama hátt verður maður ekki sæll eða farsæll á einum degi eða skömmum tíma.“ Þessi ummæli Aristótelesar eru þekktari en svo að hægt sé að nefna svölur og vor í sama vísuorði án þess að þau komi lesendum í hug. Það er eins og Elytis neiti því sem Aristóteles heldur fram og þótt það sé ósagt í ljóðinu liggur ef til vill milli línanna að hægt sé að öðlast farsæld á einum degi.

Halda áfram að lesa færsluna »

Hér fer á eftir þýðing á fjórða ljóðinu úr Hetjusöng og harmaljóði um flokksforingjann sem fórst í Albaníu eftir Oðysseas Elytis, en sú bók kom út árið 1946.

Hann liggur nú ofan á skorpnuðum hermannafrakka
með gust sem hefur staðnæmst í kyrru hári
með grein af meiði gleymskunnar í vinstra eyra
líkur garði sem fuglarnir hafa skyndilega yfirgefið
líkur söng sem er keflaður í myrkrinu
líkur englaklukku sem stöðvaðist
þegar augnhárin sögðu „sæll og bless“
og undrunin varð að steini …

Hann liggur ofan á skorpnuðum hermannafrakka.
Í kringum hann gjamma myrkar aldir
með beinagrindum hunda að hræðilegri þögninni
og stundirnar sem aftur urðu að steindúfum
hlusta vandlega eftir;
Þótt brosið sviðnaði og jörðin yrði heyrnarlaus
þótt enginn heyrði það hinsta hróp
tæmdist veröld öll við hinsta hróp.

Undir fimm sedrusviðartrjám
án annarra kerta
liggur hann á skorpnuðum hermannafrakka;
Hjálmurinn tómur, gruggað blóðið
hálfur handleggur hjá
og milli augnabrúnanna —
lítill beiskur brunnur, fingrafar örlaganna
lítill beiskur dumbrauður brunnur
brunnur þar sem minningarnar kólna!

Æ lítið ekki á æ lítið ekki á hvar frá honum
hvar lífið flúði frá honum. Ekki segja
ekki segja hve reykurinn steig hátt upp af draumnum
þannig eitt augnablik, þannig eitt
þannig skilur eitt augnablik sig frá öðru
og ódauðleg sólin í skyndi frá mannanna heimi!

Halda áfram að lesa færsluna »

Óður númer 5 úr Verðugt er (Αξιον Εστί) eftir Odysseas Elytis (Οδυσσέας Ελύτης)

Með lukt úr ljósi stjarna, ég leitaði til himna,
út á svölum engjum, á heimsins einu strönd,
hvar finn ég sálu mína, hið fjögurra laufa tár!

Brúðarlaufi mæddu, silfruðu af svefni,
ýrðu mér um andlit, einn ég geng og blæs,
hvar finn ég sálu mína, hið fjögurra laufa tár!

Þú sem stýrir geislum, rekkjugaldrakarlinn,
svikahrappur vitandi um seinni tíma, seg mér
hvar finn ég sálu mína, hið fjögurra laufa tár!

Í stúlkum mínum sitja sorgir heilla alda,
með riffla mínir piltar en vita ekki samt
hvar finn ég sálu mína, hið fjögurra laufa tár!

Hundraðhentar nætur í himinhveli víðu
erta mig í iðrum, undan sviðinn kvelur,
hvar finn ég sálu mína, hið fjögurra laufa tár!

Með lukt úr ljósi stjarna, ég geng um himingeima,
út á svölu engin, á heimsins einu strönd,
hvar finn ég sálu mína, hið fjögurra laufa tár!

Halda áfram að lesa færsluna »

Ég var að bæta nokkrum nýlegum greinum á vef minn http://this.is/atli.

Hér eru krækjur í tvær nýlegar greinar eftir mig. Önnur heitir Umræðan um brottfallið úr framhaldsskólum og birtist í Morgunblaðinu 29. mars. Hin heitir Beint lýðræði, leið úr ógöngum og birtist í vorhefti Þjóðmála sem er nýlega komið út.

Lög um stjórnlagaþing (90/2010) tóku gildi 2. júlí 2010. Talsverðar breytingar voru gerðar á þeim með lagasetningu (120/2010) sem samþykkt var þann 9. september og tók gildi 24. september.

Samkvæmt lögunum skyldi kosið til þingsins fyrir lok nóvember. Kosningin skyldi auglýst eigi síðan en 8 vikum fyrir kjördag og framboðum skilað í síðasta lagi 40 dögum fyrir kjördag. Kosningin fór fram 27. nóvember. Hún var auglýst af landskjörstjórn 17. september og framboðsfrestur rann út mánuði síðar. Lögin kváðu á um að þingið skyldi koma saman eigi síðar en 15. febrúar 2011 og ljúka störfum 15. apríl 2011.

Ljóst var að á svo skömmum tíma gætu þeir sem hygðu á framboð tæpast áttað sig á verkefnum þingsins. Einnig var ljóst að mörgum yrði erfitt að fá sig lausa frá vinnu til þingstarfa með svo skömmum fyrirvara. Ennfremur var hæpið að þing gæti lokið uppbyggilegri samræðu um nýja stjórnarskrá á aðeins tveim mánuðum. Sá tími væri of stuttur jafnvel þótt eðlilegt ráðrúm hefði gefist til að undirbúa framboð og rökræða málin fyrir kosningar.

Þessi mikli hraði er undrunarefni. Það er líka undrunarefni að í aðdraganda kosninga var lítið sem ekkert gert til að ýta undir málefnalega umfjöllun um verkefni þingsins. Ætla má að skynsamlegt hefði verið að fá fræðimenn sem víðast að til að fjalla um málið og gera grein fyrir breytingum á stjórnarskrám í nágrannalöndum okkar. Þegar kosningarnar voru haldnar fór víðs fjarri að kjósendur hefðu átt þess raunhæfan kost að átta sig á stefnu frambjóðenda eða fræðast um hvaða kostir á breyttri stjórnarskrá kæmu helst til greina, hverjir þeirra ættu sér samsvörun í öðrum löndum og hvernig þeir hefðu reynst þar. Þingið átti einfaldlega að starfa með hraði eftir að það hafði verið kosið með skömmum fyrirvara samkvæmt lögum sem voru sett í miklum flýti og breytt á síðustu stundu. Þetta leit út eins og tilraun til að setja heimsmet í flumbrugangi.

Ef til vill er þó ekki allt sem sýnist. Í júní 2010 skipaði Alþingi 7 manna stjórnlaganefnd sem skyldi meðal annars leggja hugmyndir um breytingar á stjórnarskrá fyrir stjórnlagaþingið. Átti þessi 7 manna hópur sem var valinn af Alþingi í sumar kannski að búa til nýja stjórnarskrá? Var stjórnlagaþingið bara til að gefa breytingum sem keyra átti í gegn án opinskárrar umræðu lýðræðislegt yfirbragð? Ég veit þetta auðvitað ekki. En mér finnst ekki koma heim og saman að það hafi raunverulega staðið til að kjörnir fulltrúar almennings ynnu að stjórnarbót en væri hvorki veittur tími til að undirbúa framboð og rökræða kosti í stöðunni né til að vinna verkið. Kannski var þetta allt saman úthugsuð sýndarmennska en ekki eintómt bráðræði og óðagot.

Ef menn bera ekki gæfu til að hætta við þessa vitleysu þá held ég illskást sé að kjósa aftur, auglýsa kosninguna með góðum fyrirvara og gefa þinginu ríflegan tíma til að vinna verkið.

(Grein þessi birtist á bls. 16 í Morgunblaðinu, mánudaginn 7. febrúar.)

Nú nýlega hafa birst eftir mig þrjár greinar í tímaritum. Þær eru

• Hvaða áhrif hafði Aðalnámskráin frá 1999 á bóknámsbrautir framhaldsskóla? Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun, birt 31. desember 2010.
• Skilningur framhaldsskólakennara á almennum námsmarkmiðum. Tímarit um menntarannsóknir, 7. árg. bls. 93-107.
• Inn við beinið: Um sjálf og sjálfsþekkingu. Hugur 22. árg. bls. 198-210.

Ennfremur á ég tvær ljóðaþýðingar í nýjasta hefti tímarits sem heitir Són, Tímarit um óðfræði. 8. árg. bls. 44-46.